Na płótnie i pod spodem Michał Archanioł depczący diabła

Konserwator Jolanta Chmara zdejmuje z ołtarza obraz namalowany na płótnie, przedstawiający Michała Archanioła depczącego diabła. Nie lada zaskoczeniem w momencie zdejmowania płótna było pojawiające się od spodu oryginalne malowidło na drewnie.

        fot. Paweł Lachowicz

Siedlimowo, odkrycie, renowacja, ołtarz, płótno, Michał Archanioł
     Na płótnie i pod spodem Michał Archanioł depczący diabła
     Konserwator Jolanta Chmara nie potrafiła wytłumaczyć, dlaczego to oryginalne malowidło zostało zakryte płótnem z tym samym przekazem biblijnym. Sugerowała, że mogła odbyć się wcześniej jakaś konserwacja i wówczas stwierdzono, że malowidło jest zbyt prymitywne i wykonane przez niezbyt doświadczonego artystę.

Oczom zdejmujących obraz ukazało się malowidło przedstawiające ten sam motyw deptania diabła przez Michała Archanioła, ale w nieco innym ujęciu

       fot. Paweł Lachowicz

     W kościele pw. Michała Archanioła w Siedlimowie (gm. Jeziora Wielkie) trwają prace konserwatorskie związane z renowacją ołtarza głównego. Konserwacją ołtarza zajmuje się konserwator dzieł sztuki, rzeczoznawca Ogólnopolskiej Rady Konserwatorów Dzieł Sztuki ZPAP Jolanta Chmara z Bydgoszczy.
     W polu środkowym ołtarza znajduje się nisza, w której umieszczona jest rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem. Powstała ona około 1420 r. Przypomnijmy, że figurka Madonny została odnowiona w ubiegłym roku.
     Ołtarz główny powstał w  1786 r., jest to prowincjonalny barok. To typowy szafowy ołtarz z sarkofagową mensą. Zbudowany w taki sposób, w jaki się budowało w tym okresie. Wykonany jest z żywicznego, dobrego drewna. Ołtarz jest w dobrym stanie, nie posiada śladów bytności owadów. Ewenementem jest rama, która z reguły bywa w całości wsuwana, a w tym przypadku ornament perełkowy, który zazwyczaj zbudowany jest razem z ramą, zrobiony jest w powierzchni tylnej ołtarza. Profile ramy są nakładane.
     Taki sposób budowy, jak powiedziała nam konserwator Jolanta Chmara, jest niespotykany dla tej epoki. Ołtarz jest skromny, gdyż ornamenty ograniczają się tylko do wolut w zwieńczeniu i wolutowo-akatowych ornamentów na szczycie ołtarza oraz jego ramą.
     - Z tego ołtarza najciekawsza jest ta Madonna, która była w ubiegłym roku robiona. Sam ołtarz jest tylko skromną oprawą tego dzieła, bo jest to ewenement i naprawdę rzecz niezwykle wartościowa. Na terenach województwa kujawsko-pomorskiego i Pałuk z reguły spotyka się wyposażenie wnętrza barokowo-rokokowe, bo po potopie było takie odrodzenie, ponieważ te wyposażenia wcześniejsze były zniszczone i wówczas był rozkwit właśnie takiego wyposażenia - powiedziała Jolanta Chmara.
     Wcześniej wykonane odkrywki wskazały, że ołtarz posiada 4 przemalowania farbą olejną. Oryginalna warstwa przedstawia kolor ołtarza kremowo-żółty. Pierwotna polichromia nie posiadała złoceń oryginalnych, co może wynikać, iż był to wcześniej ubogi region, było to srebro laserowane na złoto. Ołtarz powróci do koloru pierwotnego oraz odzyska pierwotne złocenia wykonane również z laserowanego srebra. Na ołtarzu są również 4 figury ewangelistów oraz 4 kolumny. W najwyższym punkcie na środku ołtarza umieszczony został obraz przedstawiający Michała Archanioła depczącego diabła.
     - Ciekawą częścią ołtarza jest obraz, który przypomina i wręcz wskazuje na ten sam warsztat obrazu znajdującego się w Działyniu z okolic Lipna. W tym okresie musiały byś warsztaty, które się specjalizowały w wyposażeniu kościołów. Wówczas było to rzemiosło, więc obraz nie posiada podpisu autora. Odkrywki, które robiłam na ołtarzu były niewielkie i mam nadzieję, że jeszcze gdzieś, coś ciekawego będzie i może jakiś mazerunek, imitacja marmuru, czy coś podobnego - dodała Jolanta Chmara.

Uśmiech na twarzy konserwatora zabytków Jolanty Chmary mówił sam za siebie. To odkrycie było dużym radosnym zaskoczeniem

        fot. Paweł Lachowicz

     W trakcie prac konserwatorskich okazało się, że ołtarz skrywa tajemnicę. Niespodzianka, jaka czekała na konserwatora, pracowników i ks. Witolda Sadłowskiego, była zaskakująca. Podczas zdejmowania płótna, na którym namalowany jest wizerunek Michała Archanioła depczącego diabła, okazało się, że na drewnie pod obrazem znajduje się malowidło o tej samej tematyce, lecz w troszkę innym stylu.
     Konserwator Jolanta Chmara nie potrafiła wytłumaczyć, dlaczego ten malunek został zakryty. Jak sugerowała, mogła odbyć się wcześniej jakaś konserwacja i wówczas stwierdzono, że malowidło jest zbyt prymitywne i wykonane przez niezbyt doświadczonego artystę, dlatego wykonano inną kopię na płótnie i umieszczono ją w tym miejscu, jednocześnie zakrywając oryginalne malowidło. Wstępna decyzja Jolanty Chmary była jednoznaczna. Na ołtarzu pozostanie oryginalne malowidło. Na odrestaurowanie obrazu zdjętego z ołtarza trzeba będzie poszukać innych środków, gdyż w tych funduszach, które przyznano na renowację ołtarza, nie zostało ujęte odnowienie innego malowidła. Gdy znajdą się środki pieniężne na ten cel, obraz zostanie odnowiony i prawdopodobnie znajdzie się w innym miejscu w kościele.
     Zakończenie prac konserwatorskich planowane jest na koniec listopada. Podobnie jak w przypadku wcześniejszych remontów, rusztowanie zapewniła firma Murman ze Strzelna.
     Renowacja ołtarza głównego oszacowana została na kwotę 115.000 zł. Dofinansowanie Urzędu Marszałkowskiego w Toruniu, jakie na ten cel otrzymała siedlimowska parafia, wynosi 76.000 zł, dotacja Urzędu Gminy w Jeziorach Wielkich wynosi 10.000 zł, a pozostała kwota 29.000 zł to wkład własny parafii.
     Jak powiedział nam proboszcz parafii w Siedlimowie ks. Witold Sadłowski kolejnym zadaniem, jakie ma przed sobą parafia i które rozpocznie się jesienią, jest remont zabytkowego chóru, którego koszt wyniesie 50.000, z czego dotacja z Urzędu Marszałkowskiego to 33.000 zł i dotacja Urzędu Konserwatora Zabytków 8.000 zł. Natomiast wkład własny parafii wyniesie 9.000 zł. Termin realizacji tego zadania zaplanowany jest na przełom września i października.

Paweł Lachowicz
Pałuki i Ziemia Mogileńska nr 1117 (28/2013)