Trzy serca w wieży Prokopa w Strzelnie

Serce największego dzwonu św. Pawła bije tylko przy okazji wyjątkowych wydarzeń. Średni i mały dzwon zamarły kilka lat temu, by swymi drganiami nie szkodzić rotundzie św. Prokopa - romańskiej perle na skalę europejską. Przypominamy archiwalny artykuł opublikowany w tygodniku Pałuki nr 1102 (13/2013).

PO DRABINIE
Dzwony umieszczone w rotundzie św. Prokopa w Strzelnie nie są łatwo dostępne. Dla turysty odwiedzającego Wzgórze św. Wojciecha wręcz są niedostępne. By dostać się na wieżę, trzeba wejść tam po drabinie. Można wtedy przekonać się, jak grube są mury rotundy. Ściany kamienne zbudowane ze starannie obrobionych bloków granitowych, ułożonych w równej linii, posiadają także elementy konstrukcyjno-dekoracyjne z piaskowca. Mury Prokopa sięgają 1,10 m. grubości. Miało to okazać się zbawienne dla rotundy, ale o tym za chwilę.
Wieża nie zawsze miała taki kształt, jak w chwili obecnej.

W XV wieku rotunda została przebudowana w stylu gotyckim i włączona w obręb zabudowy klasztornej.Pełniła rolę furty klasztornej. Wówczas także wieża zmieniła swój pierwotny kształt, którą nadbudowano w cegle, a od zachodu dodano przyporę. Wieża miała wtedy kształt kwadratu. Do dziś jednak taki wygląd wieży nie zachował się.

Tak wyglądała wieża rotundy św. Prokopa około 1928 r. fot. arch. parafii

GRUBE MURY OCALENIEM
Wszystko przez działania wojenne. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zrobili z rotundy magazyn i wycofując się podłożyli materiały wybuchowe. Chcieli zniszczyć ten bezcenny zabytek. Wtedy okazało się, jak ważna była grubość murów. Kamienne mury wytrzymały wybuch, ale zniszczeniu uległa kopuła i górne partie wieży. Zniszczeniu uległo też całe jej wnętrze.
Odbudowa trwała kilka lat po wojnie.
DZWONY PRAWIE 300 LAT
Prawdopodobnie w 1716 r. we wnętrzu wieży na dwóch poziomach pojawiły się żeliwne dzwony, odlane w Toruniu.
Na niższym poziomie, tuż nad emporą znajduje się największy z trzech dzwonów. Przedstawione są na nim wizerunki św. Pawła i Świętej Trójcy. Dwa kolejne dzwony, średni i mały, znajdują się na drugim, wyższym poziomie. Na średnim dzwonie widnieje wizerunek św. Józefa z dzieciątkiem i św. Norberta. Natomiast na najmniejszym dzwonie widnieją wizerunki św. Jana Chrzciciela i św. Andrzeja.
Na wszystkich trzech dzwonach znajduje się napis: Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Hinrisch Werden me fecit Strzelnesis anno 1716. Co w tłumaczeniu oznacza: Chwała Bogu na wysokości, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli; Henryk Werden zbudował mnie dla Strzelna w roku 1716.
Stąd też przypuszcza się, że dzwony wykonał Henryk Werden w 1716 r.

Serce średniego dzwonu, podobnie jak najmniejszego, od wielu lat już nie bije. Średni dzwon zawiera wizerunki św. Józefa z dzieciątkiem oraz Św. Norberta. fot. Paweł Lachowicz

Na drugim dzwonie jest jeszcze dodatkowy napis: Sit nomen Domini Benedictum ex hoc nunc et usque in seaculum, co znaczy: Niech będzie błogosławione imię Pańskie teraz i na wieki.
Kustosz Muzeum Ottona i Bolesława, a zarazem przewodnik po strzeleńskich zabytkach Damian Rybak powiedział, że w XIX wieku rotunda św. Prokopa nazywana była dzwonnicą. - Za czasów przemarszu wojsk napoleońskich w kościele nie odbywały się nabożeństwa, a jedynie używano znajdujących się tam dzwonów. Tak było w latach 1812-1925, czyli przez 113 lat - mówi Damian Rybak.
Najmniejszy z dzwonów jest pęknięty. Pęknięcie to, jak powiedział w 2013 roku proboszcz Otton Szymków, powstało prawdopodobnie podczas próby wysadzenia rotundy w powietrze przez hitlerowców.

Najmniejszy dzwon w wieży ma widoczne pęknięcie, które przebiega przez postać Jana Chrzciciela przebiega pęknięcie. Na dzwonie tym jest też umieszczona postać św. Andrzeja. fot. Paweł Lachowicz

DZWONY I DRGANIA
Od kilku lat dzwony zamarły i nie są używane. Powodem tego, jak mówi proboszcz, było bezpieczeństwo budowli, bo dzwony wprawione w ruch wywołują drgania.
Jest jeden wyjątek. Przy szczególnych okazjach, oznajmiając wyjątkowe wydarzenia kościelne lub państwowe, bije dzwon św. Pawła. Bił podczas śmierci papieża Jana Pawła II, katastrofy smoleńskiej, wyboru na Stolicę Piotrową Józefa Ratzingera oraz jego abdykacji. Ostatnio odezwał się po ogłoszeniu, że nowym papieżem jest Franciszek. Dzwony pociągając za sznury uruchamia kościelny Daniel Konowalik [stan na 2013 rok - przyp. mr].
Od 13 lat w wieży umieszczony jest mechanizm elektroniczny, który codziennie komputerowo wybija dźwięki. Są to znane melodie i pieśni. W samo południe grany jest Anioł Pański, o 15.00 Koronka do Miłosierdzia Bożego i o 21.00 Apel Jasnogórski. - Elektroniczne dzwony wygrywają dodatkowo melodie w zależności od tego, jaki jest okres w Kościele np. w okresie Wielkiego Postu wygrywają one melodie wielkopostne, np. o 6.30, przed pierwszą poranną mszą św., dodatkowo po „Apelu Jasnogórskim” grane są dwie pieśni - dodał w 2013 roku ks. proboszcz Szymków.

Tak wygląda obecnie odbudowana po II wojnie światowej wieża rotundy św. Prokopa (zdjęcie z 2013 roku) fot. Magdalena Lachowicz

REMONT WIEŻY
XII-wieczna rotunda św. Prokopa to jeden z najpiękniejszych przykładów romańskiego budownictwa kościelnego w Europie. Jej wyjątkowość na skalę europejską podkreśla prostokątne prezbiterium z oryginalnym sklepieniem. - Jest ono oryginalnie wybudowane i zachowane jest oryginalny z kamienia do wysokości cegieł - powiedział proboszcz strzeleńskiej parafii ks. Otton Szymków.
Ksiądz proboszcz dodał także, że w tym roku rozpocznie się dalszy etap renowacji zabytkowego kościoła św. Prokopa. Renowacji poddana zostanie więźba dachowa w wieży rotundy. Zostanie także wymieniona dachówka na tzw. dachówkę mniszkę.
- Remont ten jest konieczny ze względu na bezpieczeństwo turystów i wszystkich wiernych oraz zabezpieczenie przed dostawaniem się wody do środka rotundy. W tej chwili są tam dziury i woda leci do środka i niszczy wszystko. Ostatni remont robiony był 20 lat temu i nie był on wówczas dobrze wykonany - mówi ks. Otton. Przy okazji remontu więźby zostaną również poprawione dzwony, czyli wzmocnione zostaną belki oraz uchwyty unoszące dzwony, tak żeby się nie zarwały. Odbędzie się również renowacja całej dzwonnicy.
- Ja Strzelno znałem wcześniej niż miałem przyjść tutaj na probostwo. W pobliskiej Rechcie byłem wcześniej 7 lat. Gdy przyszedłem do Strzelna, z góry wiedziałem, że są tu same zabytki. Moje przyjście tutaj odbyło się nie tylko z wielką czcią, ale też z ogromnym lękiem podchodziłem do tego zadania, jakie mi zlecono w tamtym czasie, czyli odrestaurowanie kościołów. Nie ma miejsca w pobliżu, żeby tyle zabytków było skumulowanych w jednym miejscu. Kościół św. Prokopa jest perłą budownictwa romańskiej sztuki. Jest to przepiękny kościół, który posiada wiele tajemnic skrywanych przez wieki. Dlatego staramy się o środki na jego renowację. Ja nie robię tego dla siebie, tylko dla Kościoła oraz dla potomnych. Jest to zabytek kultury narodowej. To nie tylko kościół, ale i plan filmowy, gdzie odgrywano już sceny do filmów takich jak „Chrzest Polski”, czy w ostatnim czasie „Męczeństwo św. Stanisława Biskupa” i wiele innych. Ten kościół jest tak oryginalny i tak piękny we wnętrzu swoim i swojej surowości, że można wejść i tylko się zachwycać - powiedział ks. proboszcz Otton Szymków.

Magdalena Lachowicz
Pałuki nr 1102 (13/2013)

* Historię dzwonów opracowałam na podstawie publikacji przewodnika po muzeum Ottona i Bolesława w Strzelnie Damiana Rybaka Strzelno i okolica - Romańskie Perły Kujaw, wydaną przez parafię Świętej Trójcy Strzelno 2009; Strzelno - Romańskie miasto na Kujawach. Strzelno. 2012 oraz książki Dariusza Karczewskiego Strzelno - Ponorbertański Zespół Klasztorny, wydaną przez Parafię Świętej Trójcy w Strzelnie w 2012 r.