550 lat szpitalnictwa w Strzelnie – część I

Pierwszy szpital – przytułek powstał w Strzelnie 18 stycznia 1453 roku. Przeznaczony był dla tych, którzy nie byli w stanie utrzymać się z własnej pracy ze względu na starość, kalectwo czy chorobę. Szpital pod nazwą Świętego Ducha znajdował się w miejscu, w którym dziś mieści się apteka Romańska.

    FUNDACJA SZPITALA - PRZYTUŁKU

     Nadanie przywilejów miejskich Strzelnu w 1231 roku przez księcia Kazimierza Kujawskiego, zapoczątkowało okres miastotwórczy, zakończony przed 21 sierpnia 1436 roku. Niedługo po nadaniu ostatecznego statusu gminy miejskiej, zorganizowanej i funkcjonującej według prawa magdeburskiego. 18 stycznia 1453 roku, prepozyt strzeleński Jan Luckaw wraz z przeoryszą Katarzyna Linowską ufundowali szpital - przytułek, a świadkami tej fundacji byli wójt Niklasz i burmistrz Maciej. W szpitalu przebywali, jak opisuje przywilej fundacyjny, nieszczęśliwi, ubodzy i chorzy. Na ich utrzymanie fundatorzy przeznaczyli dziesiątą miarę zbóż mielonych w dwóch wiatrakach stojących przy drodze do Młynów, nadto miasto również przekazało swój udział w owej fundacji.

    21 stycznia 1456 roku całą fundacje szpitalną zatwierdził biskup włocławski Jan Gruszczyński. Gdy 25 listopada 1453 roku sprzedano wiatraki położone przy drodze do wsi Młyny Janowi Szafraniakowi z Markowic, nowy właściciel przejął obowiązek wyznaczony aktem fundacyjnym świadczenia na rzecz szpitala. Potwierdzenie to znajdujemy w transumpcie dokumentu sprzedaży wystawionym przez prepozyta strzeleńskiego Mikołaja z Kościana opatrzonym datą 10 styczeń 1481 roku. Jak dowiadujemy się z dokumentu zapisanego na pergaminie i sygnowanego datą 21 sierpnia 1436 roku, ustanawiającym obowiązki i prawa gminy miasta Strzelno, a wystawionym dla miejscowych mieszczan, już w 1436 roku trwały przygotowania do budowy kościoła i szpitala – przytułku pod wezwaniem Świętego Ducha. W tym celu miejsce pod budowę hospitale pauperum przekazał w drodze wymiany strzelnianin Jan Druhna. Parcela ta znajdowała się w południowo-zachodniej części miasta, na rozwidleniu dróg w kierunku na Gniezno i Poznań oraz na Powidz i Słupcę w pobliżu miejsca zwanego Cegiełka, w prostej linii na wschód od folwarku Naskrętne. Dziś w tym miejscu mieści się apteka Romańska, a ulica nosi historycznie najstarszą nazwę Świętego Ducha.

    O wcześniejszym przygotowaniu do budowy szpitala świadczy dokonany zapis fundacyjny kasztelana lądzkiego Przedpełka z Kopydłowa herbu Dryja, który testamentem z 2 września 1450 roku przekazał… ad hispitale In Strzelno X marca, item monialibus In Strzelno X marca. Z tego zapisu wynika, że Przedpełek przekazał na szpital 10 grzywien. Legat kasztelana był początkiem budowy, na której to wzniesienie prepozyt Jan Luckaw przeznaczył dębowe drewno z klasztornych lasów.

    Kolejnymi fundatorami wspierającymi szpital byli prepozyt Mikołaj Chwaliszewski i konwent norbertanek, którzy 13 maja 1573 roku, sprzedali dwa łany roli wójtowskiej ze wszelkimi pożytkami z nich płynącymi rzeczonemu szpitalowi, za którą to operację zapłacił Piotr Kraszycki, szlachcic z pobliskich Żegotek.

    Inną nieruchomością, którą szpital władał od czasów fundacji, o której wspomina dokument powizytacyjny archidiakonatu kruszwickiego z 1763 roku, a który zachował się w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie, był ogród warzywny, położony w pobliżu szpitala. Z tego samego źródła pochodzi informacja o kapitale, jakim dysponował szpital, a który w formie pożyczek udzielany był mieszkańcom Strzelna. Była to znacząca kwota 100 złotych, z której corocznie do kasy szpitalnej w ramach zysku wpływało 6 złotych.

    Według wizytacji przeprowadzonej w 1577 roku z polecenia biskupa włocławskiego Stanisława Karnkowskiego, szpital – przytułek przy kościele św. Ducha został ufundowany również przez Macieja ze Strzelna zwanego Dziechna i uposażony jednym łanem roli położonej wśród pól mieszczan strzeleńskich. Wizytacja Hieronima Rozrażniewskiego z 1586 roku wspomina o darowiźnie jednego łanu ziemi dokonanej przez mieszczanina strzeleńskiego Jana Rybickiego. Z wizytacji biskupiej dokonanej w 1596 roku wynika, że prawo patronatu nad szpitalem należało do magistratu strzeleńskiego, który spośród rajców wyznaczył dwóch mieszczan na kuratorów szpitala.

    PIERWSZY SZPITAL

    Zachował się do dziś opis Szpitala Św. Ducha, chociaż osiemnastowieczny odzwierciedla wygląd tej okazałej miejskiej budowli. Dokument z lat 1779-1780 zdeponowany w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie przenosi nas w czasy funkcjonowania tej najstarszej w regionie lecznicy, zapoznając z jej wyglądem, rozplanowaniem, funkcjami i liczbą osób tutaj przebywających. Wynika z niego, że: Szpital nie wiedząc, z którego roku (1453, przyp. M.P), z drzewa, pod gontami, wystawiony, w którym po prawej ręce izba wielka, o dwóch oknach. Piec z kaflów zielony. Kominki 2 murowane. Z niej drzwi czworo do komórek. Izbej tej bab 6 i dziadów strzech starych. Po lewej zaś dwoje drzwi od dwóch izbów. W każdej kominek i z każdej drzwi do dwóch komórek. Piec jeden zielony obydwie grzeje  izby. W każdej izbie okno. W jednej komornik mieszka a w drugiej dwie panny szlacheckie ubogie. Domostwo to choć stare też jeszcze w całości.

    Jak widać z opisu, warunki bytowe były tutaj dość znośne, a wśród mieszkańców znalazł się komornik zajmujący pomieszczenie w szpitalu, za które zapewne płacił komorne zarządowi szpitala oraz świadczył usługi gospodarcze bądź opiekuńcze na rzecz pensjonariuszy tu przebywających.

    KAPELANI SZPITALA ŚWIĘTEGO DUCHA

    Pierwszym znanym kapelanem Szpitala Świętego Ducha w Strzelnie był Jan poświadczony w latach 1453-1475, zwany w dokumentach z tego okresu Joanne capelano hiospitalis nostri in Strzelno. Kolejnymi znanymi kapelanami byli: Marcin Ciesielski wymieniony w dokumencie z 2 lipca 1480 roku jako Martinus Czyeszelky prepositus S. Spiritus, po nim nastąpił Jan znany z 1481 roku jako Joannes plebanus de hospitalo nostro, następnie Mikołaj Baszkowic zwany ze Strzelna (1487-1517), a po nim Marcin z Godaw (1518-?) i wymieniony w 1536 roku Marcin Rybak.

    W XVIII wieku kapelanami Szpitala Świętego Ducha byli m.in. ojciec Józef Wrzesiński (1722-1723) oraz ojciec Fryderyk Zawierski (1756-1780) zwany rektorem. Obaj byli spowiednikami sióstr norbertanek, których w owym czasie przebywało w strzeleńskim szpitalu ponad 40, nie licząc konwersek oraz nowicjatu. Pośród wielu obowiązków kapelani udzielali sakramentu chorych i świadczyli wiele innych posług, m.in. sprawowali opiekę nad chorymi i bezdomnymi przebywającymi w szpitalu – przytułku Św. Ducha w Strzelnie. Zaopatrywali chorych w leki z miejscowej apteki, o której funkcjonowaniu wiemy z dokumentu z 1673 roku.

Marian Przybylski

Pałuki nr 617 (50/2003)

Lekarze, medycy i cyrulicy  - część II

Lazaret i szpital miejski - część III

Nowy szpital - część IV