Mogilno, ulica Sądowa 10. Działka po synagodze posprzątana, pamiątkowa tablica na obelisku

Adam Brzuszkiewicz z Ciechocinka, właściciel parceli między ul. Jagiełły a ul. Sądową doprowadził do finału to, co zapowiadał mogileńskim radnym 21 lat temu - w 2004 r., gdy starał się o przejęcie działki przy ul. Sądowej. Wszystkie komórki, szopki, chlewiki oraz budynek byłego dozorcy synagogi zostały rozebrane, teren uprzątnięty i wyrównany. Służy dziś mieszkańcom budynku po byłym hotelu "Polonia".

TROCHĘ HISTORII

 31 stycznia 1999 r. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Trójmieście z siedzibą w Gdańsku zwróciła się pismem do ówczesnego burmistrza Mogilna Stanisława Łaganowskiego o wszczęcie postępowania regulacyjnego przed Komisją Regulacyjną do Spraw Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Warszawie i przyznanie Gminie Żydowskiej z Gdańska nieruchomości zamiennej, za zamieszkałą nieruchomość położoną w Mogilnie przy ul. Sądowej 10. Nieruchomość przy ul. Sądowej 10 była własnością gminy Mogilno, jednak przed wojną była to własność żydowska, mieściła się tam synagoga.

Świadczyły o tym zapisy w księdze wieczystej. Świadczyła też o tym zachowana w mogileńskim ratuszu matrykuła. Działkę w tym miejscu nabyła 11 marca 1854 r. Izraelicka Korporacja w Mogilnie od małżeństwa Karola i Karoliny Ebert za 500 talarów. Była to działka o powierzchni 0,043 ha. Od tego czasu do 1 września 1939 r. była to własność żydowska. Po wejściu Niemców do Mogilna 18 września 1939 r. hitlerowcy rozprawili się ze społecznością żydowską. Jak pisze prof. Czesław Łuczak w Studiach z Dziejów Ziemi Mogileńskiej, wszyscy Żydzi zostali spędzeni do synagogi. Hitlerowcy wrzucili do jej środka przez okna granaty. Kto przeżył, był dobijany strzałami w głowę z rewolweru. Potem synagoga została zniszczona.

Ostatecznie za czasów burmistrza Stanisława Łaganowskiego sprawa działki nie została rozwiązana.

Po prawej stronie ul. Sądowej na przedwojennym zdjęciu widoczne są dwie wieżyczki na tle ściany domu, to właśnie zwieńczenie mogileńskiej synagogi całkowicie przebudowanej w 1902 r., wewnątrz której zamordowano wszystkich mogileńskich Żydów, a samą synagogę zniszczono 18 września 1939 r. Obok stoi biały budynek dozorcy synagogi, który w większości przetrwał do naszych czasów i został wyburzony w 2024 roku przez właściciela działki Adama Brzuszkiewicza. Tym samym te dwa budynki bezpowrotnie zniknęły z pejzażu ul. Sądowej.   fot. arch. Muzeum Ziemi Mogileńskiej w Chabsku

DZIAŁKA ZOSTAŁA ZWRÓCONA

Stało się to w kadencji (2002-2006) burmistrza Jacka Kraśnego. Gmina Żydowska zainteresowała się zwrotem działki przy ul. Sądowej (nawet z mieszkańcami), gdy zorientowano się, że działka ta przylega tylną częścią do działki, na której znajduje się budynek byłego hotelu Polonia (od strony ul. Jagiełły). Od kilku lat właścicielem hotelu był Adam Brzuszkiewicz z Ciechocinka, który także jest członkiem Gminy Żydowskiej. Hotel miał zostać przerobiony na mieszkania i tak się stało.

Ustalenia były takie, że gdy Rada Miejska w Mogilnie odda Gminie Żydowskiej działkę przy ul. Sądowej, to Gmina Żydowska sprzeda lub odda ją potem Adamowi Brzuszkiewiczowi i w ten sposób stanie się on właścicielem całej parceli między ul. Jagiełły a ul. Sądową.

Jak pisaliśmy w 2004 r. przedsiębiorca z Ciechocinka miał taki plan, by wyburzyć budynki, jakie były na działce przy ul. Sądowej 10 i zrobić tamtędy szeroki, wygodny dojazd na tyły hotelu. By jednak tak się stało, przedsiębiorca z Ciechocinka musiał porozumieć się i wykupić nieruchomości od innych właścicieli, które będą stały w przyszłości na granicy jego działek. Mowa tu między innymi o zabytkowym spichlerzu przedwojennej Spółdzielni Rolnik, który stoi do dziś na sąsiedniej parceli przy ul. Sądowej 12, przejętym po wojnie przez Gminną Spółdzielnię Samopomoc Chłopska w Mogilnie. 

OKOLICZNOŚCIOWA TABLICA

6 lipca 2006 r. na ścianie dawnego budynku dozorcy synagogi została zawieszona tablica upamiętniająca synagogę i zamordowanie w niej przez Niemców 16 mogileńskich Żydów, w tym 6 dzieci w wieku od 3 do 8 lat. W uroczystości uczestniczyło kilkudziesięciu Żydów z Izraela.

Pamiątkowa tablica przez minione 18 lat znajdowała się na ścianie budynku przedwojennego dozorcy synagogi fot. Marek Holak

PRZEZ 18 LAT

Przez minione 18 lat działka po byłej synagodze przechodziła różne koleje losu. Najczęściej była zarośnięta, brudna, w końcu opanowana przez bezdomnych, którzy urządzali tam pijackie burdy i znosili z całego miasta odpady. Pisaliśmy wielokrotnie o tych sprawach na łamach Pałuk. Interweniowała również straż pożarna, gdy doszło do zaprószenia ognia, zdarzenia bardzo niebezpiecznego zważywszy na zwartą zabudowę centrum miasta.

DWA PRZESMYKI

W końcu po interwencjach mieszkańców ul. Sądowej, właściciel działki Adam Brzuszkiewicz rozebrał w maju 2024 roku wszystkie szopki, chlewiki i pozostałość po budynku dozorcy. Działka została uprzątnięta i utwardzona.

W maju 2024 roku na terenie działki pożydowskiej przy ul. Sądowej 10, wszystkie budynki zostały wyburzone. Na zdjęciu wyburzanie pozostałości po budynku dozorcy synagogi. fot. Marek Holak

Kilkanaście dni temu na działkę wróciła pamiątkowa tablica, która została umieszczona na głazie. Ogrodzona działka służy mieszkańcom budynku po hotelu Polonia, do której można przejść bezpośrednio przez wąskie przejście. Tym samym ta część centrum Mogilna można powiedzieć, że ma dwa przesmyki. Jeden - ul. Przesmyk łączącą ul. Sądową z ul. Jagiełły i drugi - to wąskie symboliczne przejście między dwoma podwórkami.

Marek Holak