Odbudują Mauzoleum Powstańców Wielkopolskich

Zniszczone 19 listopada 1939 r. przez hitlerowców
    Odbudują Mauzoleum Powstańców Wielkopolskich
    Odbudowa pomnika kosztowała będzie według szacunków około 100.000 zł. Jeden z inicjatorów odbudowy Andrzej Leśniewski ma nadzieję, że uroczyste poświęcenie odbudowanego mauzoleum nastąpi 28 grudnia 2008 r., w 90. rocznicę wybuchu Powstania Wielkopolskiego w Trzemesznie.

    SĄ DOKUMENTY MAUZOLEUM
    W Trzemesznie zrodziła się inicjatywa odbudowy Mauzoleum Powstańców Wielkopolskich 1918/1919 na miejscowym cmentarzu parafialnym. Mauzoleum zostało zniszczone przez hitlerowców na początku II wojny światowej. Co jakiś czas pojawiały się pomysły odbudowy, m.in. poruszał go Antoni Kierczyński znawca historii Trzemeszna. Jednak pomysłów tych nie udało się na razie zrealizować.
    Teraz pomysł powrócił w związku ze zbliżającą się 90. rocznicą wybuchu powstania. Inicjatorami odbudowy są: Andrzej Leśniewski, prezes Towarzystwa Miłośników Zabytków Historycznych i główny twórca powstania muzeum w Trzemesznie oraz wiceburmistrz Zygmunt Nowaczyk, pełniący również rolę przewodniczącego Gminnego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Pomysł popiera również ks. prałat Bronisław Michalski.
    Mauzoleum ma powstać w tym samym miejscu, gdzie stało przed II wojną światową, czyli w samym centrum cmentarza. Trzemeszeński historyk Przemysław Woźny w Muzeum Archidiecezjalnym w Gnieźnie zdobył kopię dokumentacji technicznej budowy mauzoleum z lat 20.     Dzięki niej łatwiej będzie odtworzyć dokładny wygląd i konstrukcję budowli. W celu odbudowy obelisku Andrzej Leśniewski sporządził już opracowanie dotyczące historii i budowy mauzoleum, w którym wykorzystano dokumentację techniczną budowli.
    KOSZT 100.000 ZŁOTYCH
    Z Wojewódzkiej Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa udało się pozyskać 3.000 zł na wykonanie nowej tablicy inskrypcyjnej, która ma być zawieszona na grobie powstańców. Tablica mieszcząca się obecnie na grobie ocalała ze zniszczonego mauzoleum i ma powrócić na odbudowany obelisk.
    Koszt odbudowania mauzoleum szacuje się na około 100.000 zł. Wiadomo już, że gmina będzie starała się o część środków na ten cel z Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz z Wojewódzkiej Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Poznaniu. Planowana jest także w najbliższym czasie zbiórka pieniędzy na ten cel.
    - Szkoda, że przez tyle lat nie udało się tego zrobić. Ale będziemy do tego dążyć. Jestem wnukiem powstańca wielkopolskiego i członkiem Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918/19, dlatego też wystąpiłem z taką inicjatywą. Chciałbym, żeby odsłonięcie pomnika mogło nastąpić 28 grudnia 2008 r., czyli w 90. rocznicę rozpoczęcia powstania w Trzemesznie - mówi o zamiarach odbudowy mauzoleum Andrzej Leśniewski.
    - Odbudowa mauzoleum jest na pewno pomysłem godnym zainteresowania i realizacji. Było to przecież jedyne powstanie zwycięskie i my jako trzemesznianie mamy się tu czym poszczycić - uważa Zygmunt Nowaczyk.
    HISTORIA 10 LAT MAUZOLEUM
    Mauzoleum Powstańców Wielkopolskich wybudowano dzięki staraniom proboszcza parafii w Trzemesznie ks. Marcelego Kowalskiego. Swoje zabiegi o postawienie obelisku rozpoczął on tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, po wygranym powstaniu. Podczas mszy wygłaszał gorące apele do parafian o datki na budowę pomnika. Część środków zdobył też dzięki zaciągnięciu pożyczki. Środki na ten cel organizowali również kombatanci, dokonując licznych zbiórek i kwest. Wsparcia finansowego udzieliło także Ministerstwo Spraw Wojskowych. Koszt budowy mauzoleum wyniósł 10.000 zł, co w okresie międzywojennym było kwotą bardzo wysoką. W 1923 r. ks. Marceli Kowalski wykonanie mauzoleum zlecił znanemu poznańskiemu architektowi Stefanowi Cybichowskiemu (ten sam, który na mogileńskim cmentarzu jest autorem projektu Mauzoleum ks. Piotra Wawrzyniaka oraz przedwojennego wyglądu Pomnika Powstańców Wlkp., przyp. wol). Budowę pomnika-mauzoleum rozpoczęto we wrześniu 1924 r. Wykonawcą był zakład rzeźby i sztukatorstwa Franciszka Bohna z Poznania. Na skrzyżowaniu dużych alei, w miejscu, gdzie znajduje się dziś duży krzyż, postawiono ośmiometrowy obelisk w kształcie ściętego ostrosłupa. Zwieńczony był on półtorametrowym metalowym krzyżem. Przednia strona ozdobiona była frontonem, pod którym przygotowano miejsce na pamiątkową tablicę. Obelisk otoczono półkolistą budowlą utworzoną z 4,5 metrowych kolumn połączonych poziomym pasem ze zdobieniami. Pod pomnikiem zbudowano kryptę, do której później przeniesiono ciała 16 powstańców. Tablicę inskrypcyjną wykonaną z marmuru zawieszono później na frontowej części pomnika. Została ona poświęcona 9 października 1926 r., przez Prymasa Polski arcybiskupa Augustyna Hlonda.
    Inskrypcja zapisana została w języku łacińskim. W tłumaczeniu oznaczała: Jego Eminencja dr August Hlond Prymas Polski, Pomnik ten odkryć i pobłogosławić raczył 9 października 1926. Matko Polsko! Nie płacz nad grobem naszym. Idąc bowiem wiernie drogą Twoich wskazań, z radością oddaliśmy życie dla odzyskania Twej wolności. Teraz, mając zmartwychwstać w Chrystusie, Ciebie o najukochańsza, już zmartwychwstałą pozdrawiamy, życząc Ci największej szczęśliwości. Matko najdroższa bądź pozdrowiona!.
    W 1926 r. do krypty pod obeliskiem przeniesiono zwłoki 16 powstańców, 15 spoczywających w dwóch mogiłach zbiorowych oraz jednego pochowanego w innej części cmentarza. Byli to: Kazimierz Gallus, Zygmunt Kołodziejczak, Stanisław Ornatek, Sylwester Grajkowski, Zygmunt Potulny, Andrzej Odebralski, Stanisław Różański, Józef Marchlewicz, Marian Weber, Ludwik Wiśniewski, Bolesław Jagła, Antoni Priebe, Józef Guziołek, Andrzej Sternalski, Marian Balski oraz Henryk Kajetaniak.
    Uroczyste poświęcenie mauzoleum miało miejsce 16 czerwca 1929 r. Pomnik poświęcił biskup sufragan gnieźnieński Antoni Laubitz.
    Jednak już po 10 latach mauzoleum zostało zniszczone - krótko po wkroczeniu wojsk niemieckich do Trzemeszna. Burzenie rozpoczęto 19 listopada 1939 r. Prace rozbiórkowe prowadzone były przez polskich więźniów i robotników pod nadzorem niemieckiej policji. Trumny z ciałami powstańców przeniesiono do wspólnej mogiły oddalonej o kilkanaście metrów od obelisku. Podczas rozbiórki bohaterską postawą wykazał się były powstaniec wielkopolski, kościelny Władysław Bojanowski. Ryzykując życiem ukrył w jednym z grobowców tablicę inskrypcyjną i metalowy krzyż wieńczący obelisk. Po zakończeniu II wojny światowej na zbiorowej mogile powstańców umieszczono uratowane przez Władysława Bojanowskiego: krzyż i tablicę inskrypcyjną. Zgodnie ze swoją ostatnią wolą przy swoich żołnie-rzach pochowano w 1964 r. mjr Władysława Wleklińskiego, dowódcę kompanii trzemeszeńskiej. W miejscu, gdzie stało mauzoleum, nadal zachowały się jego fundamenty.
    MARCELI KOWALSKI
    Inicjator powstania mauzoleum ks. proboszcz Marceli Kowalski urodził się w Ostrzeszowie. Ukończył Seminarium Duchowne w Poznaniu. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1899 r. Najpierw był wikariuszem w Inowrocławiu, a od 1903 r. został prefektem Gimnazjum w Trzemesznie. Potajemnie uczył młodzieży języka polskiego, literatury i historii. Proboszczem parafii trzemeszeńskiej został w 1914 r. W czerwcu 1918 r. podczas procesji Bożego Ciała zaintonował pieśń Boże coś Polskę, podchwyconą natychmiast przez wiernych. Władze pruskie wszczęły dochodzenie w tej sprawie i groziły księdzu surowymi karami. Nie zdołali jednak ich zastosować gdyż wybuchło powstanie. Po wyzwoleniu ks. Marceli Kowalski nadal nauczał w miejscowym Gimnazjum. Był pierwszym przewodniczącym Rady Miejskiej w niepodległym Trzemesznie. Zmarł 9 sierpnia 1932 r. Pochowany został w Ostrzeszowie.