Wernisaż wystawy Nasze zrywy powstańcze 1806 – 1918/19

Jedną z części patriotycznych obchodów Narodowego Dnia Niepodległości, które odbyły się 11 listopada w Trzemesznie było otwarcie wystawy Nasze zrywy powstańcze 1806-1918/19.

Po patriotycznej uroczystości na parafialnym cmentarzu uczestnicy przeszli do sali Ochotniczej Straży Pożarnej, gdzie otwarto okolicznościową wystawę Nasze zrywy powstańcze 1806-1918/19. Wernisaż wystawy odbył się w czerwcu 2022 roku w Muzeum Niepodległości w Warszawie. W obecności licznie zgromadzonych w sali OSP mieszkańców wystawę otworzyli wiceburmistrz Trzemeszna Dariusz Jankowski i przewodniczący Rady Miejskiej Benedykt Nitka. Wcześniej burmistrz zaprosił wszystkich na świętomarcińskie rogale.

Wystawę w sali OSP otwierają Dariusz Jankowski (z prawej) i Benedykt Nitka fot. Magdalena Lachowicz

WERNISAŻ WYSTAWY W WARSZAWIE

Wystawa jest owocem współpracy Muzeum Niepodległości w Warszawie oraz samorządów zrzeszonych w Stowarzyszeniu Sąsiedzi w Mogilnie, gmin Mogilna, Trzemeszna, Strzelna, Dąbrowy i Orchowa oraz Powiatu Mogileńskiego. - Na ziemi mogileńskiej, w Wielkopolsce i na Kujawach, zawsze mocno biło serce dla Polski, a powstania wpisały się trwale w dzieje naszych gmin. Po powstaniu styczniowym Trzemeszno było nazywane Niespokojnym Miastem Powstańców. O mieszkańcach ziemi mogileńskiej można też to powiedzieć, bowiem duch wolności był u naszych rodaków wciąż żywy, a tradycje niepodległościowe przechodziły z pokolenia na pokolenie - mówił Dariusz Jankowski.

Okres historyczny ekspozycji obejmuje dzieje od powstania 1806 roku do zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego 1918/19. - Można by więc powiedzieć, że przez powstania wielkopolskie do niepodległości. I nie ma przesady w stwierdzeniu, że zrywy Wielkopolan były kamieniami milowymi na drodze do niepodległości Polski - dodał wiceburmistrz Jankowski. Wystawa przedstawia wspólną historię, docenia zaangażowanie rodaków w dążenia niepodległościowe, jest hołdem i wyrazem uznania dla ich poświęcenia. Wystawie towarzyszy katalog, który jest ważną i wartościową publikacją, a walor zaproszenia i swoistego oprowadzenia po wystawie pełni wydana na okoliczność zorganizowanej wystawy ulotka. Czytamy w niej, że wystawa przedstawia ważny okres historii Polski  i to z perspektywy lokalnego udziału i dokonań. Pokazuje, jak ważna jest historia małych ojczyzn. Oprócz istotnych treści i wartości przekazu jest również bardzo atrakcyjna wizualnie.

Wielką wartością wystawy jest przedstawienie bohaterów - wybitnych Polaków, ludzi aktywnych na wielu polach: powstańców, lekarzy, społeczników, zaangażowanych księży. Zrywy powstańcze, to nie tylko wydarzenia, ale też konkretni ludzie, którzy nie mogli pogodzić się z utratą niepodległości przez Polskę. To powstańcy - ochotnicy, ale też dowódcy, którzy sprawowali dzielnie przywództwo w momentach próby. Inicjatorem wystawy zaprezentowanej po raz pierwszy w ubiegłym roku w Warszawie był Stanisław Kaszyński.  

Przed obejrzeniem wystawy uczestnicy wysłuchali prelekcji Dariusza Jankowskiego, który przybliżył historię powstania wystawy fot. Magdalena Lachowicz

TEMATYKA WYSTAWY

Motywem przewodnim wystawy są dążenia niepodległościowe mieszkańców dawnej ziemi mogileńskiej  w latach 1806-1918/19. Zaprezentowani również zostali bohaterowie naszej ziemi, tytani pracy organicznej oraz działania podejmowane przez samorządy w służbie pamięci, a także najciekawsze publikacje dotyczące tego okresu. Uroczysty wernisaż wystawy odbył się w czwartek, 9 czerwca 2022 roku w Pałacu Przebendowskich/Radziwiłłów w Warszawie.

Już pół godziny przed jego rozpoczęciem licznych gości witała Orkiestra Dęta ze Strzelna pod batutą Piotra Barczaka. Następnie wszyscy mogli podziwiać kunszt artystyczny mogileńskiego chóru Hamantus pod dyrekcją Sławomira Palucha oraz trzemeszeńskiego Zespołu Pieśni i Tańca Strzecha pod kierownictwem Mariusza Zielińskiego. Organizatorów wystawy przedstawił Stanisław Kaszyński oraz burmistrz Mogilna, zarazem prezes Stowarzyszenia Sąsiedzi Leszek Duszyński. Stosowny list gratulacyjny byłego prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego odczytał ówczesny minister z Kancelarii, związany również z Trzemesznem Edward Szymański. Część konferencyjną wypełniła filmowa prezentacja Ojczyzny – Polszczyzny prof. Jana Miodka poświęcona Mogilnu, Strzelnu, i Trzemesznu oraz długa rozmowa na żywo z wybitnym językoznawcą. Uczestnicy mogli również skosztować przysmaków z naszego regionu przygotowanych przez Muzeum Ziemi Mogileńskiej w Chabsku. Wystawę tworzy bogato ilustrowany katalog zawierający szczegółowe opracowania wystawionych zbiorów. W Warszawie wystawę zwiedziało ponad 17,5 tysiąca osób, co uznane zostało za duży sukces. Wystawa, jak mówił Dariusz Jankowski,  powstała z dumy oraz pasji i wielkiej miłości lokalnych historyków i regionalistów do swojej małej ojczyzny.

PRZYGOTOWANIE WYSTAWY W WARSZAWIE

Przygotowaniem wystawy w Warszawie zajęli się: Piotr Maroński (Muzeum Niepodległości w Warszawie), Dariusz Jankowski (Stowarzyszenie Sąsiedzi), przedstawiciele gmin: Jan Szymański, Marcin Zieliński, Leszek Bukowski, Andrzej Jakubowski, Katarzyna Wasilewska (Mogilno);  Marian Przybylski, Paweł Gębala, Hubert Adamski (Strzelno); Dariusz Jankowski, Andrzej Leśniewski, Edyta Kubiak (Trzemeszno);  Radzym Jankiewicz (Dąbrowa); Magdalena Kasprowicz, Magdalena Pęczkowska (Orchowo) oraz Wojciech Kowalski, Edyta Owsińska (Powiat Mogileński). Wystawa powstała dzięki inicjatywie dr Tadeusza Skoczka, dyrektora Muzeum Niepodległości w Warszawie oraz przyjaciela Trzemeszna, redaktora Stanisława Kaszyńskiego, a inspiracją dla niej była Konferencja Naukowa Powstanie Styczniowe. Kraj i Litwa pogrążyły się żałobie narodowej odbyta w Muzeum Niepodległości w Warszawie z udziałem przedstawicieli z Mogilna, Trzemeszna i Strzelna 27 stycznia 2022 roku.

WYSTAWA W SALI OSP W TRZEMESZNIE

Centrum wystawy stanowi Powstanie Wielkopolskie, ale też dużo miejsca poświęcone jest Wiośnie Ludów oraz Powstaniu Styczniowemu. Wystawa wykracza także poza przyjęty okres historyczny , bo nie mogło na niej zabraknąć nawiązania do insurekcji kościuszkowskiej oraz wybitnego syna ziemi trzemeszeńskiej pułkownika Jana Kilińskiego - radnego miasta Warszawy. Dominującą formą ekspozycji są tablice tematyczne, których jest 18. Są one prezentowane chronologicznie według kolejności wydarzeń historycznych.

Ekspozycja dostrzega również wartość pracy organicznej i przedstawia wybitnych przedstawicieli tego nurtu. Są więc na niej przedstawieni wielcy humaniści : Piotr Wawrzyniak - wieloletni proboszcz mogileński nazywany niekoronowanym królem Polski, bohater Najdłuższej wojny nowoczesnej Europy. Hipolit Cegielski - twórca polskiego przemysłu, urodzony w Ławkach (gm. Trzemeszno). Ksiądz Nikodem Sieg - wieloletni proboszcz z Orchowa, zaangażowany w polską sprawę narodową  i ochronę polskiego rolnictwa. - Dumni jesteśmy także z naszych ojców niepodległości Polski, którzy są ściśle związani z regionem. Oni znacząco zasłużyli się dla Polski u progu niepodległości  - dzisiaj przywracamy im godną pamięć – mówił Dariusz Jankowski. W panteonie ojców Niepodległej zasiadają: Jerzy Moraczewski - I premier II RP, urodzony w Trzemesznie, znany między innymi z wprowadzenia praw wyborczych dla kobiet; Wojciech Trąmpczyński - poznański adwokat i notariusz, pierwszy marszałek Sejmu i Senatu w niepodległej Polsce, absolwent progimnazjum Trzemesznie; Mieczysław Paluch - szef sztabu frontu północnego Powstania Wielkopolskiego. Pochowany na Wyspie Węży Rothesay-Bute w Szkocji, upamiętniony w Trzemesznie.

Wystawa przedstawia też dwa niezwykle szlachetne wydarzenia z okresu Powstania Styczniowego: Wyprawę Trzemeszeńską 1863 roku oraz Lazaret Strzeleński. Wyprawa Trzemeszeńska - jest przykładem romantycznego i tragicznego bohaterstwa. 28 lutego 1863 roku, 60 uczniów Gimnazjum w Trzemesznie poszło za kordon do zaboru rosyjskiego. 26 zginęło, aż 11 spośród nich kilka dni od wymarszu w bitwie pod Mieczownicą - Dobrosołowem (2 marca 1863 roku).

Natomiast Lazaret Strzeleński był szpitalem dla rannych powstańców. Został utworzony w byłym Klasztorze Norbertanek w Strzelnie Planowany dla 30 osób, zapewnił opiekę 120 rannym powstańcom. Organizatorką lazaretu była Emilia Szczaniecka (1804-1896), niezwykła kobieta, samarytanka, działaczka społeczna i narodowościowa. W założeniu szpitala pomagał jej dr Teofil Matecki  z Poznania oraz zaangażowani lekarze ze Strzelna Ferdynand Gorczyca i Rudolf Jordan.

W wernisażu wystawy uczestniczyli licznie zebrani mieszkańcy fot. Magdalena Lachowicz

ROLA TRZEMESZEŃSKIEGO GIMNAZJUM

Wystawa pokazuje jak ważną rolę dla pielęgnowania polskości i wspierania zrywów powstańczych miało Gimnazjum w Trzemesznie. Nauczyciele i uczniowie uczestniczyli w wielu powstaniach narodowych. Za udział w powstaniu styczniowym szkoła została zamknięta w 1863 roku. Warto podkreślić, że wielu Polaków brało udział w kilku powstaniach :Teofil Milicki – herbu Dołęga z gminy Orchowo uczestniczył w Powstaniu Listopadowym, Wiośnie Ludów i Powstaniu Styczniowym. Dr Jakub Cieślewicz ze Strzelna, który był nazywany Judymem z Kujaw, brał udział w powstaniach styczniowym i wielkopolskim, leczył rannych powstańców. Największej uwagi w prezentacji poświęcono Powstaniu Wielkopolskiemu, które jest też najlepiej udokumentowane.

Na wystawie, ale zwłaszcza w katalogu szeroko są prezentowane sylwetki dowódców i uczestników Powstania Wielkopolskiego. W zbiorowej pamięci pozostają: Jan Kaus z Mogilna, który zginął w walkach o dworzec Inowrocławiu, który jest twarzą i symbolem wystawy. Zaprezentowani są także dowódcy mogileńskich oddziałów Stanisław Roloff, Izydor Włodarek i Aleksander Jakubowski, ten ostatni poległ pod Tarkowem 25 lutego 1919 roku; major Władysław Wlekliński - dowódca Ochotniczej Kompanii Trzemeszeńskiej i jego żołnierze, którzy wyzwolili Trzemeszno już 28 grudnia 1918 roku; major Mieczysław Paluch - jeden z dowódców Powstania Wielkopolskiego w Poznaniu; bohaterowie ze Strzelna - Wacław Wieczorkiewicz i Józef Hanasz, którzy zniszczyli gniazdo karabinów maszynowych, doprowadzając do poddania się Niemców; pułkownik Józef Owczarski ze Strzelna oraz zaangażowani w pomoc rannym powstańcom lekarze Jakub Cieślewicz i Roman Konkiewicz; bohaterowie związani z Orchowem, w szczególności Władysław Kaszyński, Władysław Lorkiewicz, Adam Laskowski, Władysław Świtek i Ludomir Frezer - ten ostatni był wnukiem weterana Teofila Milickiego, co świadczy o tej pokoleniowej tradycji powstańczej.

Warto podkreślić, że to powstańcy wielkopolscy w większości walczyli później w wojnie polsko-bolszewickiej, ale też w II wojnie światowej , np. pułkownik Józef Owczarski ze Strzelna, który został stracony w Katyniu. Wystawa Zrywy powstańcze, jak mówił Dariusz Jankowski, to też emocje uczestników i ich rodzin. Z okresu Wiosny Ludów dobrze jest udokumentowane zastrzelenie Piotra Brackiego dzierżawcy probostwa Stodoły (gm. Strzelno). Bracki był jedną z pierwszych ofiar Prusaków w poznańskim, a świadkiem jego śmierci była żona, która opisała to tragiczne wydarzenie w liście do Gazety Polskiej. Wzruszające są też wspomnienia młodych chłopców z Trzemeszna spisane w dniu wymarszu do Powstania Styczniowego.

Podstawową formą ekspozycji są tablice tematyczne, jednak na wystawie zaprezentowanych jest także wiele ciekawych eksponatów: medale i okolicznościowe statuetki, broń biała z okresu powstań narodowych, sztambuch uczniowski z 1839 roku oryginał pracy maturalnej Mariana Langiewicza z 1848 roku z języka polskiego Pijaństwo jest wadą najszkaradniejszą i najszkodliwszą.  Wystawę tworzy też wiele obrazów przedstawiających bohaterów narodowych autorstwa artysty malarza  Konrada Szarego. - Ważnym aspektem wystawy jest kultywowanie pamięci, umownie nazwane „W służbie pamięci”. Tablice tematyczne pokazują stan zachowania i utrzymania miejsc pamięci oraz podkreślają fakt powstania nowych upamiętnień. Szczególną ku temu sposobnością były obchody 100-lecia Powstania Wielkopolskiego,  gdzie na przykład w Mogilnie ufundowano Pomnik Powstańca Wielkopolskiego - dodał Dariusz Jankowski.

Wystawę można zwiedzać do końca roku w sali OSP w Trzemesznie fot. Magdalena Lachowicz

TWÓRCY WYSTAWY W TRZEMESZNIE I MATERIAŁÓW PROMOCYJNYCH

Każdy, kto przybył na otwarcie wystawy otrzymał okolicznościową ulotkę. Jej opracowaniem graficznym zajął się Marceli Konieczny z trzemeszeńskiego Domu Kultury na podstawie materiałów przekazanych przez gminy Mogilno, Trzemeszno, Strzelno, Dąbrowa, Orchowo, oraz Powiat Mogileński, natomiast opracowaniem tematycznym  zajęli się: Dariusz Jankowski, Edyta Kubiak, Renata Gezella-Figaj, Monika Nowicka. Aranżacją tablic tematycznych oraz wystawy zajęli się: Dariusz Jankowski, Andrzej Leśniewski, Marian Przybylski i Leszek Bukowski. Przygotowaniem ekspozycji zajęli się pracownicy trzemeszeńskiego ratusza: Dariusz Jankowski, Renata Pałucka, Andrzej Leśniewski, Edyta Kubiak oraz pracownicy Dom Kultury w Trzemesznie: Marceli Konieczny i Wiesław Delikta.

Wystawę można zwiedzać do końca roku w sali OSP przy ulicy Tumskiej 2 w Trzemesznie po uprzednim uzgodnieniu terminu w Urzędzie Miejskim Trzemeszna pod numerem telefonu 509 037 772.

Magdalen Lachowicz