Za rok mogileński sąd będzie obchodzić rocznicę 130-lecia

Sąd powstał w 1819., ale na 60 lat został w 1820 r. przeniesiony do Trzemeszna
    Za rok mogileński sąd będzie obchodzić rocznicę 130-lecia
    Praktycznie przez ten cały okres, sąd tylko raz został w naszym mieście zlikwidowany. Było to za Edwarda Gierka, w 1975 r. Przywrócono go w stanie wojennym, w 1982 r. 

      Na terenie miasta Mogilno władzę sądowniczą od XI w. sprawował każdorazowy opat mogileńskiego klasztoru, natomiast od 1609 r. powołany przez opata burgrabia - wójt, który na podstawie otrzymanego w 1285 r. przez mogileński klasztor immunitetu sądowego miał prawo przewodniczyć ławie sądowniczej, która obejmowała sprawy karne i cywilne. Jednak w 1772 r. tuż po pierwszym rozbiorze Polski, władze pruskie pozbawiły opata mogileńskiego klasztoru prawa sprawowania władzy nad miastem, pozostawiając ją w rękach podporządkowanych sobie urzędników, do których należeli burmistrz, wójt, rada i ławnicy.
    Rozbudowa Mogilna w latach 1813 do 1918 sprowadzała się przede wszystkim do stawiania budynków mieszkalnych. Spośród najwcześniej zlokalizowanych w Mogilnie urzędów był powstały 1 stycznia 1819 r. sąd lokalny, który w 1820 r. przeniesiono do Trzemeszna. Dopiero w 1879 roku władze pruskie wybudowały w Mogilnie budynek sądu wraz z zapleczem więziennym, gdzie umieszczono sąd grodzki, który funkcjonował jako najniższy hierarchicznie organ niemieckiego wymiaru sprawiedliwości aż do końca zaborów. Wybudowany gmach sądu uchodził publicznie za symbol pruskiego panowania, i był zewnętrznym przejawem postępującej germanizacji miasta. Jednocześnie też została utworzona ul. Sądowa.
    Najwcześniej po wyzwoleniu miasta w 1919 r., spośród mogileńskich urzędów niezwłocznie rozpoczął działalność właśnie Sąd Powiatowy, który funkcjonował początkowo we wewnętrznej strukturze organizacyjnej powstałej w okresie zaborów zachowując nawet przez kilkanaście miesięcy niemiecka nazwę Kreisgericht, co oznaczało Sąd Powiatowy. Nazwa ta została spolszczona na początku 1920 r. Od tego czasu jego oficjalna nazwa brzmiała Sąd Powiatowy w Mogilnie. W pierwszych powojennych latach w mogileńskim sądzie funkcjonowali honorowo sędziowie pokoju, odrębni dla spraw karnych i cywilnych. W latach 1920-1926 minister sprawiedliwości mianował w Mogilnie każdorazowo na trzyletnią kadencję sędziów pokoju. Wśród nich można wymienić: Władysława Barczaka, Stanisława Bożyńskiego, Franciszka Lepkowicza, kupca Piotra Płoszyńskiego i właściciela ziemskiego Stefana Szumlańskiego. W 1921 r. stanowisko naczelnika mogileńskiego sądu piastował Kurtyka, a po nim kolejno Stanisław Gawęda, Józef Biliński, Jankiewicz, Węgierek i Feliks Małecki.
    Sąd Powiatowy w Mogilnie w pierwszym dziesięcioleciu niepodległości należał do najbardziej obciążonych obowiązkami służbowymi organów wymiaru sprawiedliwości tego szczebla. W 1928 r. rozpatrywał aż 1.743 sprawy sądowe. W tym też roku przekształcono go w Sąd Grodzki, który w Mogilnie przetrwał okres zaborów podlegając organizacyjnie Sądowi Okręgowemu w Gnieźnie, i tak już pozostało do czasu agresji niemieckiej we wrześniu 1939 r.
    Po wyzwoleniu Wielkopolski do końca pierwszego kwartału 1945 r. funkcjonował w Mogilnie Sąd Grodzki, który 1 stycznia 1951 r. znów został przekształcony w Sąd Powiatowy. 1 czerwca 1975 r. mogileński sąd uległ likwidacji, by po siedmiu latach 8 stycznia 1982 r. ponownie go przywrócić.
    Majątek jakim administruje Sąd Rejonowy w Mogilnie jest własnością Skarbu Państwa i pozostaje on w zarządzie Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy. W skład jego majątku wchodzi: dwukondygnacyjny budynek murowany o powierzchni 1.066 m2 przeznaczony na potrzeby administracyjne zlokalizowany przy ul. Sądowej 21. Drugi budynek jest położony przy ul. Kościuszki 18. W budynku tym działa kuratorski Ośrodek Pracy z młodzieżą oraz usytuowane są dwa mieszkania zajmowane przez pracowników sądu. Struktura mogileńskiego sądu obejmuje trzy wydziały: cywilny, karny oraz rodzinny i nieletnich. Prowadzi także wydział ksiąg wieczystych. Swoim działaniem sąd w Mogilnie obejmuje gminy Dąbrowa, Jeziora Wielkie, Mogilno i Strzelno.

Magdalena Lachowicz
Pałuki i Ziemia Mogileńska nr 876 (48/2008)