Żyli wśród nas

Kultura
    Żyli wśród nas
    Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, kiedy pierwsi Żydzi przybyli do Trzemeszna. Jedynie można przypuszczać, iż nastąpiło to w średniowieczu, bowiem w pobliskim Gnieźnie ten fakt odnotowano już pod koniec XI wieku. Niestety, z tamtego okresu, jak i z czasów późniejszych, nie zachowały się żadne dokumenty dotyczące tej społeczności, ani z Trzemeszna, ani z miejscowości Ziemi Mogileńskiej.

    Dość szczegółowymi materiałami dysponujemy dopiero od wieku XIX. Właśnie te wiadomości postaram się państwu przekazać. Najpierw zapoznam państwa, ilu Żydów procentowo zamieszkiwało wybrane miejscowości Ziemi Mogileńskiej w latach 1831 i 1871. Liczby są takie: Gębice - 15,7% i 8,1%, Kwieciszewo - 10,3% i 3,3%, Mogilno - 5,6% i 9,2%, Pakość - 4,0% i 13,5%, Rogowo - 69,1% i 37,4%, Trzemeszno - 7,6% i 8,9%, Wylatowo - 3,6% i 1,7%. Ogółem Żydzi w powiecie mogileńskim stanowili 3,5% i 2,2% ogółu mieszkańców. Około 0,1% tej społeczności było innego wyznania niż mojżeszowego. Charakterystycznym jest, że Żydzi wówczas zamieszkujący powiat mogileński urzędowo posługiwali się wyłącznie językiem niemieckim, toteż w spisach ludności traktowano ich jako Niemców. Pod koniec XIX wieku zaznaczył się wyraźny spadek liczby Żydów na omawianym terenie. Wpływ na to miało kilka czynników, a mianowicie: zaraza, bardzo wysoka umieralność dzieci oraz emigracja. Dodać należy, że wówczas średnia życia wynosiła zaledwie 26 lat. Wpływ na to miały: przeludnienie mieszkań, brak higieny, nędzne i monotonne wyżywienie oraz brak opieki lekarskiej.
    A ilu Żydów faktycznie mieszkało na Ziemi Mogileńskiej? Dane pochodzą z lat 1885-1910. W 1885 r. - 821, 1890 r. - 775, w 1900 r. - 689, w 1905 r. - 569 i w 1910 r. - 583 osoby. Do Trzemeszna zaś największy napływ Żydów nastąpił w latach 1815-1860, kiedy ich liczba zwiększyła się prawie pięciokrotnie. Oto liczby: 1816 r. - 101, 1831 r. - 130, 1849 r. - 403, 1860 r. - 496, 1871 r. - 416, 1885 r. - 315, 1895 r. - 237, 1905 r. - 130, 1914 r. - 92. Trzemesznianie do Żydów odnosili się niechętnie lub nawet wrogo, ponieważ utożsamiano ich z zaborcami, a do tego jeszcze dochodziła niechęć wyznaniowa. Odnotowano między innymi taki fakt. W 1848 r., podczas zrywu wyzwoleńczego Wiosny Ludów, Trzemeszno broniło się przed uderzeniem wojsk pruskich dowodzonych przez generała Friedricha von Colomba, to do strzelców i kosynierów polskich, mieszkańcy Żydzi strzelali zza węgła.
    Trudno też odpowiedzieć na pytanie, kiedy w Trzemesznie wybudowano pierwszą synagogę. Jedna z synagog spłonęła w 1886 r. Na jej miejsce stanęła nowa - bardziej okazała. Przetrwała ona do ostatniej wojny światowej. Zburzyli ją hitlerowcy. Trzemeszeńska gmina wyznania mojżeszowego powstała w pierwszej połowie XIX w, chociaż zaliczano ją do narodowości niemieckiej. Nie było to jednak tak oczywiste, jakby tego sobie życzyły pruskie władze. W końcu przystano na kompromis i używano określenia niemieccy Żydzi. Podczas wyborów samorządowych w latach 1904 i 1907 na 12 radnych (5 Polaków, 4 Niemców - 3 było Żydami). Świadczy to o dużym ich udziale w życiu gospodarczym miasta. Na przykład krawiec Moses Marun w 1903 r. płacił aż 24 marki podatku. Był to jeden z najwyższych podatków, jakie płacili trzemeszeńscy rzemieślnicy. W 1907 r. zaczęła jednak spadać liczba Żydów - rzemieślników. Odnotowano wówczas tylko dwa żydowskie warsztaty - rzeźnicki i blacharski. Większy udział, bo wynoszący około 20%, mieli tutejsi Żydzi w handlu, byli także właścicielami kilku przedsiębiorstw. W XIX wieku stowarzyszenia żydowskie miały charakter charytatywny i samopomocy. Dokładnymi informacjami na ten tematy dysponujemy dla początku wieku XX. Przy gminie wyznania mojżeszowego w Trzemesznie działały wówczas dwa towarzystwa. Były to: Izraelskie Towarzystwo Kobiet utworzone w 1879 r. oraz Izraelski Związek Towarzyski zorganizowany na początku XX wieku. Na czele Towarzystwa Kobiet stała Thekla Jacob. Kobiety opiekowały się chorymi wyznania mojżeszowego, brały udział w pogrzebach, zbierały odzież dla biednych dzieci oraz otaczały zorganizowaną pomoc dziewczętom. Do Związku Towarzyskiego mógł należeć każdy Żyd. Organizacja miała charakter religijno-oświatowy. Jej członkowie byli zobowiązani do kultywowania znajomości religii i literatury żydowskiej. Formą działalności były zebrania, prowadzenie biblioteki oraz nauka hebrajskiego. W 1844 r. powstała w Trzemesznie szkoła gminy żydowskiej (druga w Mogilnie). Do czasu jej utworzenia dzieci uczęszczały do szkoły ewangelickiej. Pierwszym nauczycielem tej szkoły był Hermann Rosenthal, który już dwa lata później w 1848 r. przeniósł się do Trzcianki. Wówczas starsze dzieci przeszły znów do szkoły ewangelickiej, a młodsze prywatnie nauczał Salomon Ries. Szkoła w pełnym wymiarze nauczania wznowiła swoją działalność dopiero dziesięć lat później w roku 1858. Kolejno uczyli w niej: Meyer Harwitz, Juliusz Freudenreich oraz Bernard Lewin. Liczba dzieci uczęszczających do tej szkoły jednak malała. W 1858 r. było ich około 100, w latach siedemdziesiątych około 50, a w 1912 r. miała tylko 9 uczniów. Spowodowane to było systematycznym odpływem Żydów z Trzemeszna, który właśnie rozpoczął się w latach siedemdziesiątych XIX wieku. W 1914 r. w Trzemesznie było ich zaledwie 92. W 1910 roku jednym z trzech trzemeszeńskich lekarzy był dr Juliusz Jaffe, a jedyna w tym mieście apteka na początku XX wieku, także należała do Żyda - Hermanna Heymanna.
    Na początku lat dwudziestych ubiegłego wieku, losy trzemeszeńskiej gminy żydowskiej zaczęły się ważyć. Z powodu małej liczby członków nie można było nawet wyłonić korporacji składającej się z dziewięciu reprezentantów. W tej sytuacji magistrat sugerował staroście likwidacje gminy, na co jednak Żydzi nie wyrazili zgody. Również niemożliwe było jej przyłączenie do mogileńskiej, ponieważ i tej gminie z tego samego powodu groziło zaprzestanie działalności. Ostatecznie w 1922 r. wojewoda podjął decyzję o utrzymaniu działalności tej gminy i zalecił powołanie spośród uprawnionych do głosowania Żydów trzyosobowego zarządu. Jego zdaniem, ta liczba pozwalała nie tylko na dokonanie wyboru zarządu, ale także na udźwignięcie ciężarów finansowych związanych z utrzymaniem niezbędnych dla funkcjonowania gminy obiektów - synagogi, cmentarza, szkoły i innych. W sprawach religijnych gmina odtąd podlegała władzy rabina dr. Lewina, który urzędował w Inowrocławiu. Z powodu braku źródeł nie są znane dalsze jej losy. Wiadomo natomiast, że w 1933 r. liczba Żydów trzemeszeńskich spadła do 19 osób. Może to sugerować, że gmina została zlikwidowana. Masowy odpływa Żydów z Trzemeszna spowodowany był tym, że wybrali oni tzw. opcję niemiecką i większość z nich wyjechała z Polski w latach 1919-21. Ta liczba w zasadzie utrzymała się do 1939 roku. Już w październiku 1939 r. policja hitlerowska w Kociniu rozstrzelała Icka i Leona Hasserów, a następnych: Dawida Hirscha, Willego Schwersenzera, Lipmanna, Jakuba Ruchwalskiego i Zuckera w potajemnych egzekucjach w następnych tygodniach. Było to polecenie centralnej władzy Rzeszy i namiestnika tzw. Kraju Warty Artura Greisera, aby oczyścić z Żydów małe miejscowości w Wielkopolsce. I tak się stało.
    Kończąc chciałbym dodać, że na Ziemi Mogileńskiej w Strzelnie urodził się w 1852 r. Żyd noblista, Albert Abraham Michelson. Był synem strzeleńskiego bławatnika i nazywał się Michalski. Nazwisko Michelson przybrali jego rodzice po wyjeździe do Ameryki. Od 1889 r. Michelson, jako profesor wykładał fizykę w Cleveland, a w latach 1892-1929 na uniwersytecie chicagowskim. W 1887 wspólnie z E. W. Morleyem przeprowadził doświadczenie o doniosłym znaczeniu dla szczególnej teorii względności. Polegało ono na badaniu wpływu ruchu orbitalnego Ziemi na prędkość światła. Jest to jedna z podstaw tej teorii. Szczególną teorię względności Albert Einstein ogłosił w roku 1905. W 1907 r. Michelson, jako wybitny uczony amerykański, otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. Dom, w którym się urodził w Strzelnie stoi do dziś, a zasługi żydowskiego uczonego upamiętnia tablica umieszczona na ścianie tego budynku. Zmarł w 1931 r.

Tekst prelekcji historycznej o społeczności żydowskiej w Trzemesznie. Autor jest członkiem Towarzystwa Wielkopolska-Izrael.