Dokumenty: To Stanisław Mielżyński był fundatorem kościoła w Trlągu

Jak wynika z zapisku pozostawionego przez J. Korytkowskiego, w przyszłym 2017 roku powinniśmy obchodzić 510-lecie fundacji kościoła parafialnego w Trlągu.

     POCZĄTKI TRLĄGA
     Mając nieco inny pogląd, niż ten zawarty w bardzo ciekawym artykule ogłoszonym w ostatnim numerze "Pałuk" na temat fundacji kościoła w Trlągu pozwalam sobie przedstawić fakty oparte o dokumenty i tradycje średniowieczne. I tak, pierwszą wzmiankę o kościele w Trlągu znajdujemy w dokumencie starosty wielkopolskiego Domarata z Iwna sygnowanym datą: Poznań, 27 maja 1378 r. (KDW, t. 6, nr 258). Z niego to wynika, iż Domarat, wspólnie ze świadkami: Przecławem z Gułtów, Janem Czarnkowskim, Frąckiem z Cerekwicy, Mikołajem z Wolicy, Dziersławem z Iwna i Gerwardem ze Słomowa zaświadczył, że Stefan podstoli i Wojciech bracia z Trląga dokonali podziału dóbr. W tym miejscu możemy domniemywać, że podział ten nastąpić mógł po śmierci ich ojca, który musiał dzierżyć w swych rękach znaczne dobra. W wyniku przeprowadzonych podziałów Stefanowi przypadły: Nowy Trląg, Stare Kołodziejewo, Sędowo, Niemczyn, Starężyn, Osiek nad Notecią, Nieżychowo, Jeziorki oraz część Jeziora Trląg. Natomiast Wojciech otrzymał: Stary Trląg z częścią Jeziora Trląg, Suchodół (dziś już nie istnieje, leżał na pn.-zach. od Trląga), Broniewice i Gawłowice. Obu braci wymieniono również, jako kolatorów kościoła w Trlągu (collacio ecclesie in Trlang). Zapewne to któryś z ich przodków był fundatorem tej świątyni, być może sam ich ojciec. Ale w tym samym czasie występuje jeszcze Jan z Trląga syn Andrzeja, który najpewniej nie był bratem Stefana i Wojciecha, gdyż nie występuje przy podziale wyżej wymienionych dóbr, a który w elicie ówczesnych dostojników kościelnych i książęcych zajmował najwyższe urzędy. Niemniej jednak Kozierowski, Jana, Stefan i Wojciecha zalicza do Andrzejowiców Pałuków.
     Tak, więc już wiemy, że pierwszy, hipotetycznie przyjmując drewniany kościół stanął w Trlągu najpóźniej w 1377 r., czyli przed datą sygnowania wyżej cytowanego dokumentu z 1378 r. Świątynia przez cały XIV i XV w. stała i miała się dobrze dopiero z początkiem XVI w. znajdujemy informację o fundowaniu nowego kościoła. Ale o tym nieco później.
     SKĄD TA NAZWA TRLĄG
     Po raz pierwszy Trląg, jako wieś rycerska, wymieniony jest w 1329 r., niemniej jednak już wcześniej Trlągiem nazywano jezioro. Znajdujemy tą nazwę w dokumentach klasztoru sióstr norbertanek pod rokiem 1249 (DKM, s. 125-126, nr 12). I tutaj ciekawostka. Nazwa miejscowa "Trląg" należy do przedsłowiańskiej warstwy nazewniczej i wywodzi się z etymologii germańskiej: Trląg - germ. Tru(l)ling to nic innego jak woda, jezioro. Pochodzenie tej nazwy miejscowej wymagałoby szerszego omówienie, ale o tym przy innej okazji.
     PIERWSI PROBOSZCZOWIE
     Pierwszych proboszczów trląskich poznajemy dopiero na początku XV w. W dokumencie wystawionym w Gnieźnie 18 maja 1414 r., w którym oficjał gnieźnieński Michał z Krowicy rozsądził spór o dziesięcinę z Targownicy pomiędzy klasztorem kanoników regularnych z Trzemeszna a plebanem z Trląga, wymieniony jest pleban Wacław (Wenceslaum rectorem ecclesie parrochialis in Trlang). Plebanem w Trlągu był w 1499 r. przedstawiciel rodu Wilczyńskich z Wilczyna, którego wymieniono jako honorabilis i nobilis, a był nim Jerzy pleban w Trlągu, zarazem dziedzic w Wilczynie. W gnieźnieńskich aktach grodzkich, pod rokiem 1505 znajdujemy plebana Teodora Trląskiego, który wymieniany jest również w latach 1506, 1509, 1510, 1511, 1512, 1513. W 1514 r. wymieniony jest dwukrotnie jako Teodor Dzietrzych. Był on bratem: Andrzeja Trląskiego zwanego "Muchą", Jana Trląskiego zwanego "Perełką". Wszyscy troje byli dziedzicami w Trlągu, a nadto Jan posiadał majątek w Kołudzie, dziedzicząc go wspólnie z braćmi niedzielnymi Szymonem i Mikołajem oraz posiadał karczmę w Trlągu. Andrzej żonaty był z Anną Dobiesławską, córką Piotra. W 1530 r. znajdujemy plebana Wietrzycha, błędnie zapisanego, gdyż był to ten sam ksiądz Teodor wymieniony jako brat rodzony Szymona, Mikołaja i Jana nazwanych w tymże dokumencie Kołudzkimi (Koluczkimi). Sprzedał on wcześniej całą część wieczystą we wsi Trląg Piotrowi Zagajewskiemu, podsędkowi inowrocławskiemu. Z Trląskich znajdujemy również Kaspra, który w 1537 r. był plebanem w Ostrowie. Następną ciekawostką, wymagającą rozwinięcie przy najbliższej okazji jest informacja znaleziona w metrykaliach katolickich pakoskich o tym, że 24 maja 1691 r. zmarł w Trlągu ksiądz Jan Stanisław Chrzanowski opiekun (curatus) parafii Trląg. Był on profesorem, dziekanem filozofii Akademii Krakowskiej.
     W 1485 r. odnajdujemy w poznańskich aktach grodzkich Jarosława de Trlang (Trląskiego), podczaszego brzeskiego, który na połowie swych części we wsiach Trląg i Suchodół zapisał posag i wiano, w kwocie 150 grzywien żonie swojej, szlachetnie urodzonej Elenie. Był on po swoich przodkach Janie, Stefanie i Wojciechu przedstawicielem rodu Trląskich piastującym tak wysokie stanowisko w kujawskiej hierarchii urzędniczej. Czyli kontynuowali Trląscy, piszący się również jako Trlądzcy i Trlęscy fortunę rodową zapoczątkowaną przez Andrzeja Andrzejowica Pałukę, a następnie pomnożoną przez Jana, Stefana i Wojciecha.
     FUNDACJA GOTYCKIEJ ŚWIĄTYNI
     J. Korytkowski pracując nad książką "Prałaci i kanonicy katedry metropolitalnej gnieźnieńskiej od roku 1000 do dni naszych", a opublikowanej w Gnieźnie w 1883 r. trzymał w swych dłoniach jakiś nieznany nam dzisiaj dokument, z którego wynikało, iż 16 maja 1507 r. Stanisław Mielżyński, kanonik gnieźnieński fundował kościół w Trlągu. Ta lakoniczna wzmianka daje nadzieję, iż znaną zdaje się być data fundacji gotyckiego kościoła w Trlągu, tym bardziej, że prof. Dworzaczek w swoich monografiach przybliżając biogram Stanisława Mielżyńskiego odnotował, iż: ... "kanonik gnieźnieński fundi Trląg 1507.16/V. (Korytk),..." .
     Czyżby kościół w Trlągu wystawiony został właśnie w tym roku? Zapewne tak było. Tak, więc w przyszłym roku przypadłaby 500-rocznica ufundowania obecnej trląskiej świątyni. I ta okoliczność przy odpowiedniej promocji może przyczynić się do podjęcia remontu i odnowienia jednego z najstarszych kościołów w regionie. A warto podjąć się tego dzieła, przy okazji publikując obszerniejszy materiał o Trlągu, tym bardziej, że źródła do dziejów tej miejscowości i jej mieszkańców są dość liczne.
     KIM BYŁ FUNDATOR
     Już na zakończenie warto przybliżyć, chociaż po krótce, biogram fundatora. Stanisław Mielżyński był synem Jana, burgrabiego gnieźnieńskiego i Katarzyny Brudzewskiej, córki Mikołaja, podkomorzego kaliskiego. Księdzem został przed 1504 r. Piastował funkcje kanonika gnieźnieńskiego (1507 r.), kanonika włocławskiego (1509 r.), plebana kościoła Św. Wawrzyńca w Gnieźnie (1514 r.). Instalowany był 31 sierpnia 1517 r. na kanonii katedralnej poznańskiej. W 1518 r. uzyskał kustorię gnieźnieńską, a był także altarystą w Lenartowicach. Posiadał dobra w rodowej wsi i mieście Mielżyn, a nadto: Wielkie Wiekowo, Lipie, Ruchocin, Nadarzyce oraz pewne zastawy u dziedziców Małachowa. Na przestrzeni lat 1484-1530 dokonał wielu transakcji finansowych gromadząc znaczny kapitał. Umarł w Gnieźnie przed 7 listopada 1530 r. Pozostawił legat na budowę wieży kościoła metropolitalnego.
     Wspierającymi finansowo fundację gotyckiego kościoła w Trlągu mogli być również Trląscy oraz skoligaceni z nimi inni właściciele działów w ich dobrach, jak i dziedzice okolicznych miejscowości wchodzących w skład parafii.

Marian Przybylski
Pałuki i Ziemia Mogileńska nr 768 (44/2006)