Jajko - wielkanocna inspiracja

Jak przygotować prawdziwe pisanki? Opowiada nam o tym Grażyna Kasza ze Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Na zdjęciu - malowanie jajek za pomocą podgrzewanego nad świeczką  lejka z woskiem

     fot. Monika Osowicz

Grażyny Kasza, Strzelno, jajko, Wielkanoc
     Jajko - wielkanocna inspiracja
     Przygotowując pisanki przeznaczone na stół wielkanocny należy pamiętać, by używać nietoksycznych farb, barwników i klejów. Oprócz jajek przeznaczonych do jedzenia, można przygotować je jako ozdoby - wydmuszki, jajka styropianowe lub akrylowe.

     O różnych sposobach przygotowywania pisanek przed świętami wielkanocnymi, stosowanych na Kujawach i na pograniczu kujawsko-pałuckim, rozmawialiśmy z mieszkanką Strzelna, twórczynią ludową Grażyną Kaszą. Opowiedziała nam o tym, jak przygotować kraszanki, wydrapanki, pisanki malowane woskiem oraz z motywami roślinnymi. Pani Grażyna przybliżyła kulisy przygotowywania wydmuszek i ozdabiania ich.
     Wszystkim, którzy jeszcze dziś lub jutro będą szykować pisanki na tegoroczne święta, Grażyna Kasza daje praktyczną radę, która ułatwi pracę przy jajku. Rysując własne wzory na jajkach, dobrze jest najpierw zaznaczyć linie symetrii - jedną w połowie jajka, drugą wzdłuż, prostopadle do pierwszej, oraz trzecią, również prostopadle, by podzielić jajko na osiem części (po cztery z każdej strony jajka). Lepiej nie używać gumki do mazania, ponieważ w tym miejscu może potem nie przyjąć się barwnik.

Jajka malowane woskiem i ażurowe wykonane przez Grażynę Kaszę 

     fot. Monika Osowicz

     KRASZANKI
     Kraszanki powstają przez gotowanie jajek w wywarze z naturalnych składników lub włożenie ugotowanych już jajek do gorącej wody z barwnikiem. Grażyna Kasza jako typowo kujawskie wyróżnia kraszanki barwione naturalnie, szczególnie te w wywarze z cebuli.
     - Łuski z cebuli wkładamy do garnka, zalewamy zimną wodą, doprowadzamy do wrzenia i gotujemy przez 10 minut. Odcedzamy. Te łuski, które zostały wyrzucamy i pozostawiamy czysty wywar - opowiada.
     Do uzyskanego roztworu można włożyć jajka i gotować przez 30 minut na małym ogniu. Oprócz tego można użyć innych naturalnych barwników: młoda trawa i zboża, ozimina, barwinek dają kolor zielony, sok z buraka od jasnego różu do czerwieni, pokrojone liście czerwonej kapusty kolor granatowy, a kora olchy daje barwę czarną.
     - Do tego często też używa się ususzonych płatków krokusa, dają kolor w zależności od kwiatów - przeważnie zbiera się żółty, bo tych jest najwięcej - opowiada Grażyna Kasza. Na koniec można przetrzeć pisanki natłuszczoną szmatką.
     Do barwienia można również użyć bibuły. Uzyskane w ten sposób pisanki będą wielokolorowe, w pastelowych odcieniach. Do garnka należy wtedy wlać dwie szklanki wody i dwie łyżki octu i zagotować.      Odstawić wodę z ognia, włożyć do niej około 1 metra pociętej bibuły. Należy zwrócić uwagę, by cała bibuła była zanurzona. Potem trzeba ostrożnie wyjąć bibułę, położyć ją na talerzu i szczelnie owinąć nią ugotowane jajko na około 15 minut.
     WYDRAPANKI
     Wydrapanki to kolejny tradycyjny sposób przygotowania wielkanocnych jajek.
     - Moja mama gotowała jajka w wywarze z cebuli, a my z siostrą i tatą siadaliśmy wspólnie i drapałyśmy ostrymi narzędziami, cyrklem, ostrym nożem, tym co się znalazło, różne wzory, przeważnie kwiatki - mówi.      Zazwyczaj wzorek wydrapuje się na zabarwionym jajku, ale można również zrobić to przed barwieniem - będzie on wtedy ciemniejszy. Należy jednak uważać, żeby nie drapać zbyt głęboko i nie przebić skorupki.
     PISANKI MALOWANE WOSKIEM
     To jedna z najbardziej znanych metod tworzenia tradycyjnych pisanek na naszym terenie pogranicza kujawsko-pałuckiego, rozpowszechniana przez Grażynę Kaszę. Do malowania potrzebny jest wosk pszczeli oraz lejek zrobiony z cienkiej blaszki, z wylotem szerokości około 1 mm, przymocowanego drutem do patyka. Wosk trzeba rozdrobnić na drobne wiórki, włożyć do lejka i podgrzewać nad świecą. Po malowaniu jajka należy gotować w wywarze z cebuli lub włożyć do barwnika.
     Ta druga metoda pozwala na uzyskanie wielokolorowych jajek poprzez nanoszenie kolejnych wzorów. Należy jednak pamiętać, aby jajka dokładnie wyschły przed każdym następnym barwieniem. Aby skrócić proces tworzenia, można użyć również kredek woskowych. Trzeba jednak zwrócić uwagę, aby wosk dokładnie przylegał do jajka.
     PISANKI Z MOTYWAMI ROŚLINNYMI
     Uwspółcześnieniem dla tradycyjnych, często mozolnych technik, są na przykład pisanki z motywami roślinnymi. Przed barwieniem należy umieścić na jajku liście lub drobne kwiatki. Jajko włożyć do pończochy tak, by ściśle przylegała i uniemożliwiła przesunięcie się roślin. Koniec pończochy trzeba związać lub przewiązać gumką recepturką. Tak przygotowane jajka włożyć do barwnika.
     Poza przedstawieniami roślinnymi lub zwierzęcymi dobrym pomysłem mogą być techniki polegające na odciskaniu wzorów. Malowanie gąbką pozwala na uzyskanie różnokolorowych deseni. Pocięte kawałki gąbki namoczyć trzeba w farbie i delikatnie przyciskać do skorupki, przechodząc od najciemniejszych do najjaśniejszych barw. Można również pomalować folię bąbelkową i przetoczyć po niej jajko, uzyskując w ten sposób oryginalne wzory.
     Tradycyjne wycinanki to jajka z naklejonymi wiosennymi wzorami wyciętymi z kolorowego papieru, najlepiej z technicznego - kwiatki, motylki czy źdźbła trawy w różnych odcieniach i różnej wysokości. Należy przykleić je do jajek w równomiernych odstępach lub zrobić cały zagajnik kwiatków nachodzących na siebie. Można przykleić również sam środek kwiatków, a płatki odchylić, aby uzyskać trójwymiarowy efekt. Źdźbła trawy podkleić od dołu, najpierw najwyższe, następnie coraz niższe.
     MOZAIKA NA PISANCE
     Mozaikę na pisance zrobi się zarówno z kawałków kolorowego papieru, jak i pokruszonych skorupek.
     - Ja wyklejam też kolorowymi gazetami, tnę je na kawałki i naklejam na wydmuszki - opowiada Grażyna Kasza. Jajko można pofarbować też na intensywny kolor, a po wyschnięciu przykleić kawałki skorupek mocnym klejem, zachowując odstępy między nimi.
     WYDMUSZKA Z MULINĄ
     Aby udekorować wydmuszkę muliną, należy posmarować ją klejem, zaczynając od najszerszej części. Przyklejanie muliny trzeba rozpocząć od środka jajka, owijając je w spiralę tak, by każdy pas ściśle do siebie przylegał. Należy pamiętać, aby nie dawać zbyt dużo kleju. Można używać jednokolorowej nici lub zrobić jajko we wszystkich kolorach tęczy. Zamiast muliny przykleić można również drobne koraliki nadziane na żyłkę.
     PISANKI ZE WSTĄŻKĄ
     Na podobnej zasadzie można zrobić pisanki ze wstążką. Najlepiej wybierać jajka z jasną skorupką, chociaż można też rozjaśnić je octem lub pomalować farbką na biało. Potem przygotować wstążki o mocnych, wyrazistych kolorach, jedną grubszą lub parę cieńszych kawałków. Klej nanieść trzeba na wewnętrzną stronę wstążki, owinąć nią jajko, przycisnąć i pozostawić do wyschnięcia.
     ZŁOTE I SREBRNE WYDMUSZKI
     Efektownie wyglądać będą również złote i srebrne jajka. Z folii aluminiowej trzeba powycinać kawałki, którymi można owinąć jajko. Wydmuszkę w całości należy wtedy posmarować cienką warstwą kleju (przy grubszej zrobią się grudki) i pozostawić do podeschnięcia. Delikatnie nakładać folię na jajko, przygładzając ją palcami. Na koniec wygładzić jajko pędzlem z szorstkim włosiem.
     DECOUPAGE
     Decoupage jest specyficzną techniką, polegającą na przyklejaniu na różne powierzchnie (zazwyczaj drewno) fragmentów serwetek i tworzenie z nich własnych kompozycji. Taką metodą można również ozdobić jajka wielkanocne. Potrzebny będzie do tego jednak specjalny klej do decoupage i opcjonalnie werniks. Powycinane wzory z papierowych serwetek należy przycisnąć do posmarowanego klejem jajka i pozostawić do wyschnięcia. Na końcu jajko można pomalować werniksem, by było bardziej trwałe.
     Tą techniką można również stworzyć jajko z własnym zdjęciem. Wystarczy jedną warstwę białej serwetki przykleić taśmą klejącą do papieru, uważając, by nie wychodziła poza kartkę i wydrukować na niej wybrane zdjęcie. Odczekać potem kilka minut aż tusz wyschnie i postępować analogicznie jak przy normalnych serwetkach.
     KOSZULKI NA JAJKA
     Nowoczesnym wytworem rękodzieła artystycznego są także ażurowe koszulki frywolitkowe i zrobione na szydełku. Grażyna Kasza podkreśla jednak, że są to jednak trudne techniki, wymagające wprawy i odpowiednich narzędzi.

Monika Osowicz
Pałuki nr 1102 (13/2013)