Kanał grzewczy, czy pozostałość po wieńcu. Odkrycie podczas remontu w Strzelnie

"Jeżeli odkryty przez toruńskich konserwatorów tunel biegnący w ścianie rotundy okaże się kanałem ogrzewającym kościół, do którego doprowadzane było ciepło z pieców na zewnątrz romańskiego kościoła - to mamy do czynienia z absolutną sensacją archeologiczną na skalę światową. Według dokumentów konserwatorów z 1951 r. kanał może być jednak pozostałością po drewnianym wieńcu cokołu rotundy. Jest pusty, bo belka miałaby spalić się podczas pożaru rotundy w 1945 r." - tak pisaliśmy w Tygodniku Pałuki i Ziemia Mogileńska nr 1246 (52/2015). Przypominamy archiwalny materiał o pracach remontowych w rotundzie.

W 2015 r. parafia Świętej Trójcy w Strzelnie przystąpiła do kolejnego remontu romańskiej rotundy św. Prokopa. Prace konserwatorskie finansowane były z dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz z Urzędu Marszałkowskiego w Toruniu. W ostatnich dwóch numerach Pałuk pisaliśmy o odkryciu dokumentacji archeologiczno-konserwatorskiej sprzed II wojny światowej mówiącej o istnieniu podziemnego przejścia, które na głębokości około 2 m prowadzi prawdopodobnie od jednej z absyd rotundy św. Prokopa w kierunku ogrodu klasztornego i ul. Klasztornej. Pisaliśmy również, że ładunek podłożony w 1945 r. przez hitlerowców wycofujących się ze Strzelna nie zniszczył kopuły nad nawą główną kościoła. Jest ona oryginalna - średniowieczna, a od II wojny światowej do obecnych badań konserwatorskich przez 70 lat uważano, że kopuła - podobnie jak wieża kościoła - uległa zawaleniu i była w latach 50. ubiegłego wieku odbudowana.

W tej samej dokumentacji dotyczącej strzeleńskich zabytków na Wzgórzu św. Wojciecha, odkrytej na strychu siedziby Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, o której piszemy powyżej, znalazły się informacje o istnieniu kanału w ścianach rotundy.

Tak wygląda kanał w ścianie rotundy św. Prokopa biegnący na wysokości trzeciego kamienia, prawdopodobnie wokół całej rotundy fot. Paweł Lachowicz

I faktycznie, na wysokości trzeciej warstwy kamienia w ścianach rotundy konserwatorzy z Torunia prowadzący w tym roku badania znaleźli komory biegnące prawdopodobnie przez całą rotundę św. Prokopa. - Podczas remontu jednej z absyd natrafiliśmy na kanał biegnący przy fundamencie prawdopodobnie wokół rotundy - mówi konserwator Barbara Czechowska z Torunia. Inny konserwator Jarosław Czechowski potwierdza, że faktycznie jest to kanał: - Z miejsca, gdzie wykuliśmy otwór widać, że kanał zakręca. Jednak trzeba by było w kanał wprowadzić kamerę termowizyjną, którą można by sprawdzić przebieg tego kanału.
W znalezionych materiałach z 15 listopada 1951 r., które opisują ten kanał, jest wskazanie, że mógł to być kanał powstały po pożarze, po wypaleniu się belki drewnianej służącej jako wieniec cokołu budowli. W dokumentacji sprzed 64 lat czytamy m.in.: Przy czyszczeniu dolnej części muru pojawiły się z obu stron wnęki otwory. Po bliższym zbadaniu okazało się, że są to kanały biegnące wzdłuż ściany w kierunku rotundy oraz wokół prezbiterium, gdyż po drugiej stronie natrafiono na taki sam kanał, a przetykany drut sięgał na kilka metrów w obu kierunkach. Oświetlenie kanału latarką elektryczną uwidoczniło na całej długości leżącą warstwę próchna oraz resztki drzewa. Wynikałoby stąd, że obecny kanał jest pozostałością po belce drewnianej służącej jako wieniec cokołu budowli. Świadczy o tym rozmiar otworu i regularny jego kształt na całej długości.
W kanale, jak mówi Barbara Czechowska, rzeczywiście istnieją pozostałości nadpalonego drewna. Jarosław Czechowski sugeruje jednak, że kanał mógł mieć także inne przeznaczenie, niż to sugerowane w dokumencie z 1951 r. Jego zdaniem, mógł to być kanał służący do ogrzewania kościoła, a pozostałości nadpalonego drewna mogły być przeniesione do wnętrza razem z nadmuchem ciepłego powietrza. W tych kanałach znajdują się też fundamenty zapraw.

Rysunek z dokumentacji archeologiczno-konserwatorskiej z 15 listopada 1951 r. obrazujący odkryty kanał powietrzny biegnący wokół rotundy św. Prokopa fot. Paweł Lachowicz

- Znaleźliśmy tam również gwóźdź ręcznie kuty. Jest informacja, że w prezbiterium również po obu stronach odkryto takie kanały. Według dokumentacji wcześniejszych prac konserwatorskich okazuje się, że w okolicy rotundy były ślady fundamentów, które wskazywały na to, że mogły tam być piece, które prawdopodobnie mogły ogrzewać kościół - dodaje Barbara Czechowska.
Jeśli to się potwierdzi, to mamy w Strzelnie sensację światową, bo okazuje się, że w kościele w Strzelnie 100 lat wcześniej niż na zamku w Malborku mogło być już zainstalowane ogrzewanie. W październiku na Wzgórzu św. Wojciecha w Strzelnie odbyła się ekspedycja naukowców z profesorem archeologii i naukowcami od geofizyki, którzy badali romańskie cegły, żeby potwierdzić, które cegły w Polsce ze średniowiecza są najstarsze.
Profesor archeologii - jak mówi Damian Rybak - powiedział, że jeśli rzeczywiście istnienie kanału do celów grzewczych zostanie udowodnione, to mamy przykład w Polsce jedynego kościoła, który w średniowieczu był ogrzewany. - Ogrzewano zamki, nie kościoły, a tu mamy jednak to bogactwo norbertanek, które mogły sobie na taki luksus pozwolić. Wcześniejsze badania archeologiczne wyraźnie mówią, że były dwa piece tzw. hypokaustum, które miały komory, którymi biegło ciepło. Jeśli będzie to w 100% potwierdzone, to mamy wielką sensację. Nie przypuszczam i każdy z nas jak się zastanowi, żeby w późniejszych wiekach rozbierano kościół do takiego poziomu, żeby zrobić tam takie komory. Więc raczej to powstało razem z budową kościoła - dodaje Damian Rybak.

Na wysokości trzeciej warstwy kamienia w ścianach rotundy konserwatorzy znaleźli tunel powietrzny biegnący prawdopodobnie przez całą rotundę św. Prokopa, którym mogło być doprowadzane ciepło do świątyni fot. Paweł Lachowicz

Komentując odnalezione kanały wojewódzki konserwator konserwator Andrzej Wojnicki stwierdził, że teraz musi się znaleźć mądra osoba, która przeprowadzi odpowiednie badania. - Mamy świadectwo, że te kanały są i w dokumentacji również były, więc można to sprawdzić. Jest to bardzo ciekawa rzecz, lecz obecnie budżety są zamknięte i tych badań nie możemy przeprowadzić - mówił.

Paweł Lachowicz, 12 XI 2022