Przywracanie pamięci o Trzemeszeńskich Żydach - publikacja, która łączy pokolenia (film + zdjęcia)

22 października, Biblioteka Publiczna w Trzemesznie była gospodarzem cyklu wydarzeń poświęconych historii żydowskiej społeczności, która przez ponad sto lat współtworzyła życie miasta. Była to okazja do wspólnego odkrywania zapomnianych wątków lokalnej przeszłości, refleksji nad dziedzictwem i rozmów o znaczeniu pamięci w budowaniu tożsamości Trzemeszna. Spotkanie było szczególne, bo dotyczące pamięci, historii i ludzi, którzy o te pamięć dbają.

Spotkanie w sali Domu Kultury otworzyła dyrektorka trzemeszeńskiej biblioteki Judyta Talaga, która podkreślała, że jest ono poświęcone podsumowaniu ważnej lokalnej inicjatywy, która zapoczątkowała lawinę wydarzeń. Pierwszym był powrót odnalezionych macew na teren cmentarza żydowskiego, jego uporządkowanie, budowa pomnika, a zwieńczeniem dwuletnich prac było otwarcie lapidarium. Następnie zebrano dokumenty oraz zdjęcia i wydano publikację Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach. - Projekt związany z przywróceniem pamięci o społeczności żydowskiej Trzemeszna, to efekt wielu miesięcy pracy, zbierania materiałów, rozmów, poszukiwań i współpracy różnych środowisk. Dzięki tym działaniom udało się doprowadzić inicjatywę do końca i co najważniejsze - stworzyć książkę, która nie tylko dokumentuje, ale i uczy szacunku do historii tej ziemi - mówiła Judyta Talaga. W projekt zaangażowani byli: Renata Pałucka, Katarzyna Sudaj, Andrzej Leśniewski, Dariusz Leśniewski, Agnieszka Kostuch, Krzysztof Pałucki, Dariusz Jankowski, Zygmunt Nowaczyk, Zygmunt Walczak, Jagoda Woźniak, Sebastian Woźniak. - Dziękujemy wszystkim osobom, instytucjom i organizacjom za zaangażowanie, wsparcie, i wrażliwość historyczną. To dzięki wspólnemu wysiłkowi możemy pielęgnować pamięć, która łączy pokolenia i buduje lokalną tożsamość - mówiła Judyta Talaga.

Spotkanie prowadziła dyrektorka trzemeszeńskiej biblioteki Judyta Talaga fot. Magdalena Lachowicz

To właśnie zaangażowani bezpośrednio w projekt Przywracanie pamięci  o trzemeszeńskich Żydach prowadzili wymierne starania o to, aby macewy wydobyte z ulicy Ogrodowej powróciły na cmentarz w formie lapidarium. Ich starania okraszone zostały sukcesem i po blisko 84 latach macewy powróciły na swoje miejsce. Wcześniej jednak teren cmentarza został uporządkowany, szczególnie w kwestii zadrzewienia i pozostałej zieleni. We wrześniu 2023 roku odbyła się uroczystość oddania pomnika i otwarcia lapidarium macew z Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie. Pomnik został wzniesiony na miejscu byłego domu przedpogrzebowego. Jest wykonany z fragmentów odnalezionych macew jako budowla o dość regularnym prostokątnym kształcie wzmocniona kostką granitową, posadowiona na fundamencie betonowym. Eksponuje płyty tak jak zostały odnalezione, niektóre zawierają fragmenty inskrypcji. Od frontu widnieje tabliczka z oznaczeniem cmentarza ufundowana przez Narodowy Instytut Dziedzictwa w Warszawie. Lapidarium urzeczywistnia postulowaną ideę powrotu macew na teren cmentarza. Stanowi ono ekspozycję 21 w większości kompletnych macew, które starannie wyczyszczono i zespolono do pierwotnego wyglądu. Macewy są umieszczone na alei pomiędzy dwoma rzędami drzew, która najprawdopodobniej stanowi pozostałość ścieżki cmentarnej. Prace wykonano wiosną w większości systemem gospodarczym przy wsparciu grupy społeczników.

Dariusz Jankowski przewodniczył zespołowi, który przeprowadził projekt przywrócenia pamięci żydowskiej społeczności Trzemeszna fot. Magdalena Lachowicz

Obecnie zrealizowany projekt został zwieńczony wydaniem publikacji Przywracanie pamięci o Trzemeszeńskich Żydach, w której przedstawiono prace i badania naukowe podjęte w tym zakresie. Ważnym punktem programu była prezentacja książki oraz spotkanie z jej autorami.

- Gdyby nie było realizacji tego ambitnego, dwuletniego projektu, starania się o powrót macew na teren cmentarza żydowskiego, nie byłoby tej publikacji, która stanowi z jeden strony dopełnienie tego projektu, który realizowany był na przestrzeni lat 2021-2023, ale wnosi też coś dodatkowego, bo jest to przede wszystkim wiedza na temat obecności społeczności żydowskiej w Trzemesznie. I my mieliśmy takie ambicje i takie plany, aby ta publikacja z jeden strony zamykała i pokazywała wysiłek, który na przestrzeni dwóch lat był w ten projekt włożony. Chcieliśmy też pokazać bardzo ważny fragment historii Trzemeszna. I ta publikacja jest wspaniałym dopełnieniem tego projektu, a lapidarium, które powstało na cmentarzu jest materialną pozostałością - mówiła Dariusz Jankowski.

W spotkaniu w trzemeszeńskiej książnicy uczestniczyli członkowie zespołu ds. uporządkowania i upamiętnienia Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie, społecznicy, władze miasta, autorzy publikacji i mieszkańcy fot. Magdalena Lachowicz 

Publikacja Przywracanie pamięci o Trzemeszeńskich Żydach, wydana została przez Bibliotekę Publiczna w Trzemesznie w partnerstwie z Urzędem Miejskim dzięki wsparciu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, stanowi efekt wielomiesięcznej pracy nad odtworzeniem losów dawnych mieszkańców. Podczas spotkania także osoby, które miały realny wpływ na zrealizowane inicjatywy podzieliły się refleksjami oraz pomysłami na kolejne kroki, które pozwolą jeszcze pełniej zachować pamięć o dawnych mieszkańcach Trzemeszna. Autorami publikacji są: Dariusz Jankowski (redaktor naczelny), Renata Pałucka, Katarzyna Sudaj, Agnieszka Kostuch, Monika Nowicka, Andrzej Leśniewski, Maciej Adamski, Janina Baranowska (zespół redakcyjny). Projekt okładki, na podstawie zdjęcia Dariusza Jankowskiego przedstawiającego lapidarium na cmentarzu żydowskim w Trzemesznie oraz zdjęcia sreber z synagogi w Trzemesznie ze zbiorów Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu jest dziełem Marcelego Koniecznego.

Awers okładki wydanej książki fot. Magdalena Lachowicz

Na zakończenie wszyscy, którzy uczestniczyli w spotkaniu na pamiątkę otrzymali po egzemplarzu wydanej książki. Natomiast dyrektorka biblioteki zaprosiła wszystkich na druga część podsumowująca projekt.

Otóż w sobotę, 25 października o 10.00 odbędzie się spacer historyczny śladami trzemeszeńskich Żydów. Katarzyna Sudaj i Renata Pałucka poprowadzą uczestników przez miejsca związane z życiem i działalnością tej społeczności. Blisko dwukilometrowy spacer rozpocznie się na placu Kilińskiego, dalej uczestnicy przejdą dawną ulicą Bóżnicową, zobaczą, gdzie przed wojną stała synagoga i mieściła się szkoła żydowska. Spacer zakończy się na Cmentarzu Żydowskim i będzie okazją do poznania lokalnych historii, które przez lata pozostawały w cieniu.

Na zdjęciu Katarzyna Sudaj, społeczniczka i ambasadorka idei przywracania pamięci o trzemeszeńskich Żydach fot. Magdalena Lachowicz

Uczestnicy spaceru otrzymają bezpłatny egzemplarz książki Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach, która dokumentuje nie tylko fakty, ale także emocje i wspomnienia związane z dawnymi mieszkańcami miasta. Udział w spacerze jest bezpłatny, jednak obowiązują wcześniejsze zapisy pod numerami telefonów: 509 037 772 lub 667 080 826. Organizatorzy zachęcają wszystkich mieszkańców, zarówno starszych, jak i młodszych do udziału w wydarzeniu, które ma szansę stać się ważnym krokiem w budowaniu wspólnej, świadomej pamięci o Trzemesznie.

Magdalena Lachowicz