100 lat temu, 3 maja 1926 roku odsłonięto i poświęcono Pomnik Powstańców Wielkopolskich na mogileńskim cmentarzu. W Mogilnie rocznica przeszła niezauważona

Na sesji 4 marca 2026 roku radni Rady Miejskiej podjęli uchwałę o przekazaniu kwoty 10 000 złotych na budowę w Poznaniu Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 - a nie pamiętali, że 3 maja 2026 roku przypada 100. rocznica odsłonięcia Pomnika Powstańców Wielkopolskich na mogileńskim cmentarzu. Radni co roku przyjmują na jednej z pierwszych sesji uchwałę z wykazem gminnych uroczystości, które będą obchodzić w danym roku. W wykazie na 2026 rok - także nie ma najmniejszej wzmianki o 100. rocznicy.

W wyniku zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego, Mogilno odzyskało niepodległość 1 stycznia 1919 roku. Po kilku latach, w środowisku Związku Powstańców i Wojaków im. Jana Kausa w Mogilnie zrodziła się inicjatywa pobudowania przy głównej alei cmentarza Pomnika Powstańców Wielkopolskich. Pomysł uzyskał wsparcie mogileńskiego proboszcza ks. Mieczysława Brodowskiego. Zgodę, by taki pomnik powstał na cmentarzu wyraził 4 lipca 1925 roku biskup Antoni Laubitz.

Projekt pomnika opracował znany poznański architekt Stefan Cybichowski. Jego praca była już znana w Mogilnie, gdyż 13 lat wcześniej był on także autorem projektu monumentalnego grobowca Mauzoleum ks. Piotra Wawrzyniaka, który poświęcony został 10 listopada 1913 roku i jest do dzisiaj jednym z najpiękniejszych pomników nagrobnych w Wielkopolsce.

Odsłonięcie i poświęcenie Pomnika Powstańców Wielkopolskich odbyło się dokładnie 100 lat temu - 3 maja 1926 roku, w dniu święta narodowego Konstytucji 3 Maja. W Mogilnie ten dzień przebiegł wyjątkowo uroczyście, z wieloma imprezami towarzyszącymi, między innymi w Domu Katolickim (dzisiejsze kino Wawrzyn) oraz przemarszem przez miasto.

Tak wyglądał Pomnik Powstańców Wielkopolskich na mogileńskim cmentarzu przed II wojną światową   fot. arch. Muzeum Ziemi Mogileńskiej w Chabsku

Tak wygląd pomnika opisuje autor jednego z rozdziałów książki Mogilno w Powstaniu Wielkopolskim 1918-1919, historyk z mogileńskiej trójki Andrzej Jakubowski: Bryła pomnika składała się z dwóch części: mur główny z dwunastoma kwaterami, zawierającymi nazwiska poległych powstańców, zamknięty od góry trójkątnym okapnikiem, zakończony po obu stronach cokołami o podstawie kwadratu. W centralnej części wznosił się krzyż z wizerunkiem Chrystusa wykutego w kamieniu. Formę pomnika zamykał murek przedni z czterema blokami o podstawie kwadratu z cokołem i kamiennymi kulami. Po obu stronach krzyża  usytuowane były figury hermy - panoplie. Panoplie tworzyły: szpiczasty hełm, zbroja z elementem krzyża na napierśniku, proporce wchodzące w korpus, zwój pergaminu i trąbka.

Pomnik Powstańców Wielkopolskich jest również zbiorową mogiłą dla 16 powstańców, którzy polegli w powstaniu. Jako, że w literaturze są różne daty zgonów, w artykule podałem te, które znajdują się na tablicach pomnika. Pochowano tam:

* Jana Kausa - zmarł 5 stycznia 1919 roku,

* Józefa Żaka - zmarł 8 stycznia 1919 roku,

* Wojciecha Wiśniewskiego - zmarł 10 stycznia 1919 roku,

* Sylwestra Majchrzaka - zmarł 12 stycznia 1919 roku,

* Piotra Czarneckiego - zmarł 14 stycznia 1919 roku,

* Józefa Woźniaka - zmarł 3 lutego 1919 roku,

* Józefa Dobrańskiego - zmarł 3 lutego 1919 roku,

* Władysława Baranowskiego - zmarł 11 lutego 1919 roku,

* Aleksandra Jakubowskiego - zmarł 25 lutego 1919 roku,

* Ignacego Michalaka - zmarł 6 marca 1919 roku,

* Władysława Kausa - zmarł 14 kwietnia 1919 roku,

* Piotra Bonina - zmarł 4 stycznia 1920 roku,

* Piotra Walkowiaka - zmarł 5 stycznia 1920 roku,

* Bernarda Jabłońskiego - zmarł 7 stycznia 1920 roku,

* Franciszka Zielińskiego - zmarł 12 stycznia 1920 roku,

* Franciszka Storozuma - zmarł 8 lipca 1920 roku. 

11 września 1939 roku do Mogilna weszły wojska hitlerowskie. Rozpoczęły się rozstrzeliwania obrońców miasta oraz niszczenie figur religijnych, pomników. Ten los spotkał także w październiku 1939 roku Pomnik Powstańców Wielkopolskich. Według ustnych przekazów mieszkańców Mogilna, jego zniszczone elementy miały zostać zatopione w Jeziorze Mogileńskim.

Po II wojnie światowej, w 1945 roku w Związku Powstańców Wielkopolskich z r. 1918/1919 w Poznaniu Koło w Mogilnie zapadła decyzja, że Pomnik Powstańców Wielkopolskich zostanie odbudowany. Zawiązał się Komitet Odbudowy Pomnika, w skład którego weszli: Andrzej Walter, Feliks Piszora, Sylwester Wojdyłła, Ignacy Stróżyński, Władysław Driesen, Stanisław Bukowski, Jan Pukaczewski, Antoni Nowicki, Antoni Zbychorski, Józef Duszyński i Wojciech Nowak.

1 listopada 1947 roku pomnik został uroczyście poświęcony.

W bryle pomnika zabrakło jednak 3 ważnych elementów, które były w bryle pomnika odsłoniętego w 1926 r.:

    * dwóch popiersi rycerskich - herm, zlokalizowanych na skrajach cokołu pomnika,

    * wizerunku Chrystusa wykutego w kamieniu, Chrystus jest od tego czasu betonowy,

    * oraz nazwisk poległych powstańców umieszczonych w cokole pomnika na marmurowych płytach, obecnie nazwiska umieszczone są na ciemnych szklanych tablicach.

1 listopada 1947 roku Komitet Odbudowy Pomnika (KOP) pozostawił następnym pokoleniom Mogilnian swoisty testament.

Tego dnia ukazała się Jednodniówka z okazji poświęcenia odbudowanego pomnika poległych powstańców, w której czytamy: „Każda wojna ma to do siebie, że pozostawia po sobie ślady zniszczeń i na naszym cmentarzu ten ślad możemy obserwować, bowiem pomnik, który został odbudowany nie odtwarza w zupełności pomnika z 1939 r., gdyż brak jest wizerunku Chrystusa wykutego w kamieniu, bowiem koszt wykonania tej pracy był bardzo wysoki i na razie zmuszeni byliśmy ograniczyć się do umieszczenia na pomniku wizerunku wykonanego z betonu. Mamy jednak nadzieję, że społeczeństwo, które tak wydatnie przyczyniło się do odbudowy pomnika, w dalszym ciągu nie będzie szczędziło ofiar na zupełne odtworzenie pomnika z roku 1939”.

Przez 60 lat, do 2008 roku kolejne ekipy rządzące miastem, czy to w okresie komunistycznym czy już po 1990 roku, nie zajęły się przywróceniem pomnikowi blasku sprzed II wojny światowej. Testament Komitetu Odbudowy Pomnika z 1947 roku zrealizował dopiero burmistrz Leszek Duszyński. Miał ku temu także osobisty motyw, gdyż jeden z członków KOP był jego dziadkiem. Józef Duszyński urodził się w Żabnie, potem mieszkał w Mogilnie. Był powstańcem wielkopolskim, pracował jako kolejarz i policjant. Był przed wojną radnym w Mogilnie.

2008 rok

Testament został zrealizowany jednak tylko częściowo. Między innymi bryła pomnika została oczyszczona i odnowiona, na cokół wróciły dwie hermy - panoplie, autorstwa rzeźbiarza z Inowrocławia Dawida Wawrzyniaka oraz przywrócony został z przodu pomnika wygląd przedwojennego ogrodzenia.

Nie przywrócono natomiast kamiennego wizerunku Chrystusa. Burmistrz Duszyński mówił 18 lat temu, w 2008 roku reporterowi Pałuk, że przed rozpoczęciem prac konserwatorskich przeprowadzono badania terenu i okazało się, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat uległa zmianie struktura terenu w bezpośredniej bliskości pomnika. Nastąpiło osunięcie gruntu pod centralną częścią pomnika i umieszczenie kamiennego wizerunku Chrystusa groziłoby zawaleniem pomnika. Leszek Duszyński dodał, że konieczne byłoby wykonanie fundamentów pomnika, tak by udźwignęły ciężar pomnika z kamiennym wizerunkiem.

Andrzej Jakubowski tak kończy swój artykuł w książce Mogilno w Powstaniu Wielkopolskim 1918-1919: „Przewidywane koszty takiego rodzaju przedsięwzięcia znacznie przekraczały aktualne możliwości miejscowej społeczności i władz samorządowych. Do pełnej rekonstrukcji brakuje zatem jeszcze odnowienia krzyża wraz z postacią Chrystusa wykutego w kamieniu oraz wymiany tablic wg pierwotnego projektu”.

Obecny wygląd kwatery powstańczej na mogileńskim cmentarzu   fot. Marek Holak

W niedzielę 3 maja 2026 roku przypadała 100. rocznica odsłonięcia i poświęcenia Pomnika Powstańców Wielkopolskich.

W mieście i gminie, która szczyci się i jest dumna z powstańców wielkopolskich rocznica przeszła kompletnie niezauważona przez obecnie rządzących Mogilnem, przez instytucje, organizacje i stowarzyszeniado tego powołane, jak chociażby Muzeum Ziemi Mogileńskiej w Chabsku. Obchody 3 maja, jak co roku odbyły się najpierw w farze a potem na Rynku, delegacje złożyły wiązanki kwiatów pod Pomnikiem Wdzięczności.

Przypomnijmy, że na sesji 4 marca 2026 roku radni Rady Miejskiej podjęli uchwałę o przekazaniu kwoty 10 000 złotych na budowę w Poznaniu Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 - a nie pamiętali 3 maja 2026 roku o 100. rocznicy odsłonięcia Pomnika Powstańców Wielkopolskich na mogileńskim cmentarzu.

Radni co roku przyjmują na jednej z pierwszych sesji uchwałę z wykazem gminnych uroczystości, które będą obchodzić w danym roku. W wykazie na 2026 rok - także nie ma najmniejszej wzmianki o 100. rocznicy odsłonięcia Pomnika Powstańców Wielkopolskich.

Tak wyglądają niektóre elementy Pomnika Powstańców Wielkopolskich w 100. rocznicę odsłonięcia   fot Marek Holak

Źródła:

* Mogilno w Powstaniu Wielkopolskim (1918-1919), praca zbiorowa pod redakcją Danuty Konieczki-Śliwińskiej, Poznań 2008

* Mogileński Tygodnik Parafialny, roczniki 1936-1939

* Artykuł Andrzeja Jakubowskiego Pomnik Powstańców Wielkopolskich na cmentarzu w Mogilnie w wydaniu okolicznościowym Mogilno w Powstaniu Wielkopolskim (1918-1919), Mogilno 2008

Marek Holak