Jak rodził się powiat strzeleński

Mapa powiatu strzeleńskiego. Źródło: Zygmunt Światopełk-Słupski, Atlas ziem polskich, t. I, cz. I - Wielkie Księstwo Poznańskie, Poznań 1911.

Powiat, podział, siedziba, Strzelno, Kruszwica
     Jak rodził się powiat strzeleński
     Swym zasięgiem obejmował południową część Kujaw zachodnich z Jeziorem Gopło i miastami Strzelnem i Kruszwicą. W jego skład wchodziły także tereny dzisiejszej gminy Jeziora Wielkie oraz fragment obecnej gminy Janikowo (Ludziska i tereny wokół).

     KONCEPCJA WILAMOWITZA -MÖELLENDORFFA
     Sprawa utworzenia powiatu z siedzibą w Strzelnie była poruszana już w połowie lat siedemdziesiątych XIX w. Ówczesny landrat inowrocławski, Hugo von Wilamowitz-Möellendorff, zaproponował władzom państwowym podział ówczesnego powiatu ze stolicą w Inowrocławiu i wydzielenie z jego terytorium nowej jednostki administracyjnej. Swoją propozycję argumentował trudnościami w administrowaniu rozległym terenem i wynikającą z tego nieskutecznością prowadzonej polityki germanizacyjnej. Starania Wilamowitz-Möellendorffa popierały władze Strzelna, zabiegające o wyznaczenie miasta jako siedziby nowego powiatu. Pomysł landrata nie zyskał jednak uznania władz, a on sam w 1875 r. zrezygnował z pełnionej funkcji.
     MEMORIAŁ
     Dziesięć lat później rząd niemiecki powrócił do sprawy podziału powiatu inowrocławskiego. W 1885 r. Sejm Prowincjonalny Wielkiego Księstwa Poznańskiego obradował nad memoriałem w tej sprawie. Autorzy memoriału wskazywali, że jeden landrat nie jest w stanie właściwie wypełniać swych obowiązków na tak rozległym obszarze z dużą liczbą ludności (w 1880 r. prawie 85 tys. mieszkańców) i rozwiniętym przemysłem: Posiada on solanki, kopalnię soli, 6 cukrowni, 6 gorzelni, 4 fabryki machin, 4 piece pierścieniowe, fabrykę sody, parową piekarnię i trzy inne jeszcze fabryki parowe.
     Dodatkową trudnością był fakt, że powiat graniczył z cesarstwem rosyjskim. Zgodnie z propozycją, powiaty miały nosić nazwę Północne i Południowe Kujawy.
Memoriał tylko częściowo przekonał obradujących. Podział na dwa odrębne powiaty został uznany za korzystny ze względów administracyjnych, jednak nie uzyskał akceptacji: (...) bez naruszenia innych bardzo donośnych i usprawiedliwionych interesów oraz narażenia na niebezpieczeństwo pomyślnego rozwoju komunalnego w jednym i drugim nowym powiecie, nie da się ten podział przeprowadzić (...).
     KUJAWY POŁUDNIOWE
     Podział powiatu inowrocławskiego stał się faktem 1 lipca 1886 r. Został on podzielony na dwie odrębne jednostki administracyjne - powiat kujawski północny z siedzibą w Inowrocławiu i kujawski południowy z siedzibą w Strzelnie. W jednej z ówczesnych informacji prasowych ten ostatni został nazywany powiatem strzeleckim. Stanowisko landrata objął Giessel, którego w lutym 1887 r. zastąpił Victor Hassenpflug. W końcu 1886 r. wybrano deputowanych do sejmiku powiatowego oraz składy różnych komisji.
Powiat obejmował zasięgiem południową część Kujaw zachodnich z Jeziorem Gopło i miastami Strzelnem i Kruszwicą. Graniczył z powiatami inowrocławskim (od północy) i mogileńskim (od zachodu), a także zaborem rosyjskim (od południowego wschodu). Na obszarze 614 km2 mieszkało 31 tys. ludzi. Przeważali mieszkańcy narodowości polskiej.
     KONKURENCJA ZNAD GOPŁA
     Stolicą powiatu od początku było Strzelno, choć do tego miana pretendowała również mniejsza, ale prężnie się rozwijająca Kruszwica.
     Miasto nad Gopłem zgłosiło się na stolicę powiatu już przy okazji propozycji podziału powiatu inowrocławskiego, przedstawionej przez Wilamowitz-Möellendorffa.
Wspomniany memoriał z 1885 r. optował jednak za Strzelnem: Chociaż Kruświca dogodniej jest położona dla mieszkańców powiatu, a mianowicie dla części położonej po wschodniej części powiatu, to jednakowoż Strzelno, jako miasto większe i jako mające ułatwioną komunikację, jako siedziba sądu, niemało przedstawia korzyści. Nadto w Strzelnie jest dostateczna ilość pomieszkań dla urzędników, czego w Kruświcy nie ma, a miasto zobowiązało się prócz tego do wybudowania potrzebnego dla landratury gmachu.
     W lutym 1890 r. odbyło się posiedzenie Sejmiku Powiatowego, w czasie którego większość jego członków opowiedziała się za przeniesieniem siedziby powiatu do Kruszwicy. Uchwała w tej sprawie, przyjęta stosunkiem głosów 23 do 18, nie doczekała się jednak realizacji. Po latach władze Kruszwicy tak oto wytłumaczyły fiasko starań o siedzibę powiatu: Już w r. 1886 z okazji utworzenia powiatu strzelińskiego przez podział inowrocławskiego staraliśmy się, by siedziba tego obecnego powiatu była nie w Strzelnie, lecz w Kruszwicy, wskazując na to że Kruszwica, a nie Strzelno leży w centrum tej ziemi. Jednakże Prusacy celowo ze względu na znaczenie historyczne i polskość Grodu Piasta wybrali na siedzibę starostwa miasto Strzelno.
     POWIAT ZNACZY ROZWÓJ
     Utworzenie powiatu miało ogromne znaczenie dla rozwoju tej części Kujaw zachodnich, a w szczególności dla Strzelna. Wzrosła liczba mieszkańców, zaczęły funkcjonować różne instytucje powiatowe, miasto uzyskało połączenie kolejowe z Mogilnem (1892 r.) oraz Kruszwicą i Inowrocławiem (1908 r.). Tadeusz Busza, burmistrz Strzelna w okresie międzywojennym, uznał utworzenie powiatu z siedzibą w Strzelnie za najważniejsze dla miasta wydarzenie z okresu zaboru pruskiego.
Powiat zlikwidowano w 1932 r. Został on wówczas połączony z powiatem mogileńskim, a siedzibą stolicy nowej jednostki zostało Mogilno.

Rafał Budny
Pałuki i Ziemia Mogileńska nr 1083 (46/2012)