Mauzoleum odbudowane

Tak prezentuje się na cmentarzu trzemeszeńskim odbudowane Mauzoleum Powstańców Wielkopolskich. Koszt odbudowy wyniósł 114.620,35 zł. Pomnik odbudowano na podstawie oryginalnej dokumentacji z 1920 r., odnalezionej w Muzeum Archidiecezjalnym w Gnieźnie.
      fot. Roman Wolek

Trzemeszno, mauzoleum, Powstanie Wielkopolskie
    Mauzoleum odbudowane
    Były powstaniec wielkopolski, kościelny Władysław Bojanowski wykazał się w listopadzie 1939 r. bohaterską postawą, podczas rozbiórki Mauzoleum Powstańców Wielkopolskich pod nadzorem hitlerowców. Ryzykując życiem ukrył w jednym z grobowców tablicę inskrypcyjną i metalowy krzyż wieńczący obelisk. Dziś znalazły się one na odbudowanym mauzoleum.

   ODSŁONIĘCIE MAUZOLEUM
    W niedzielę 28 grudnia w Trzemesznie odbyły się obchody 90. rocznicy wybuchu Powstania Wielkopolskiego. Głównym punktem uroczystości było odsłonięcie odbudowanego Mauzoleum Powstańców Wielkopolskich na cmentarzu parafialnym. Mauzoleum wybudowano w tym samym miejscu, gdzie stało przed II wojną światową, czyli w samym centrum cmentarza, tam, gdzie do niedawna znajdował się duży krzyż. Mauzoleum to ośmiometrowy obelisk w kształcie ściętego ostrosłupa. Pomnik ten zwieńczony jest półtorametrowym metalowym krzyżem, który znajdował się na przedwojennym obelisku.
    Z przodu znajduje się pamiątkowa tablica z nazwiskami powstańców, która również została zachowana z dawnego mauzoleum. Obelisk otoczono półkolistą budowlą utworzoną z 4,5 metrowych kolumn połączonych poziomym pasem ze zdobieniami.
    NADSZEDŁ CZAS
    Niedzielne obchody rozpoczęła msza św. w trzemeszeńskiej bazylice. Po mszy uczestnicy uroczystości przeszli na cmentarz. Na czele pochodu szła Orkiestra Dęta Mogileńskiego Domu Kultury. Za nią podążali żołnierze z kompanii honorowej 2 Bazy Lotniczej w Bydgoszczy z dowódcą kpt. Wojciechem Krukowskim, a następnie poczty sztandarowe OSP w Trzemesznie i Kruchowie, delegacje szkół i harcerstwa, przedstawiciele władz samorządowych oraz mieszkańcy gminy i pozostali goście uroczystości.
    Uroczystość odsłonięcia mauzoleum poprowadził wiceburmistrz Zygmunt Nowaczyk, jeden z głównych inicjatorów odbudowy obelisku. 

   Burmistrz Trzemeszna Krzysztof Dereziński odczytał list od ministra Władysława Bartoszewskiego, pełniącego honorowy patronat nad odbudową mauzoleum. Władysław Bartoszewski podkreślił wyjątkowość Powstania Wielkopolskiego oraz zwrócił uwagę na symbolikę odbudowanego po latach mauzoleum w Trzemesznie. Krzysztof Dereziński przypomniał także fakty związane z wybudowaniem i późniejszym zniszczeniem trzemeszeńskiego mauzoleum. - Bestialski barbarzyńca zniszczył to święte miejsce. Na całe szczęście ówczesny kościelny, były powstaniec wielkopolski, cichy i skromny bohater Władysław Bojanowski zachował dla potomnych metalowy krzyż wieńczący pomnik oraz tablicę inskrypcyjną. I minęło wiele lat. Pamiętaliśmy o powstańcach. Paliliśmy znicze na ich nowym grobie. I nadszedł czas. Postanowiliśmy odbudować mauzoleum. Wiemy, że tak trzeba. Wiemy, bo pamiętamy. Bez pamięci nie ma historii. Bez historii nie ma narodu - mówił do zebranych burmistrz Dereziński.

    ZWIEŃCZENIE STARAŃ
    Informacje o historii mauzoleum przytoczył także Stanisław Góralczyk, wiceprezes Wielkopolskiego Stowarzyszenia Wychowanków Gimnazjum i Liceum w Trzemesznie. Przeczytał on również treść listu napisanego w 1949 r. przez członków Związku Powstańców Wielkopolskich 1918/19. List ten został odnaleziony 31 października bieżącego roku podczas demontażu tablicy z nazwiskami powstańców umieszczonego na nagrobku, do którego przeniesiono szczątki powstańców po rozbiórce mauzoleum w 1939 r. (do tematu odnalezionego pisma wrócimy w Pałukach). Stanisław Góralczyk odczytał także współczesne przesłanie od osób, które przyczyniły się do odbudowy mauzoleum. O to jego treść: „Dzisiejsza uroczystość jest zwieńczeniem starań wielu ludzi dobrej woli, aby idea księdza Marcelego Kowalskiego była zrealizowana dla następnych pokoleń. Jest naszym pragnieniem, aby pomnik nakazywał pamięć o ofierze życia złożonej przez naszych przodków dla niepodległej Polski. Chcemy również, aby będąc symbolem pamięci, budził w naszym pokoleniu refleksje nad współczesnymi wymiarami patriotyzmu. Pozostawmy go potomnym jako testament z przesłaniem naszego krajana Jerzego Waldorffa „Walcząc o przyszłość narodu, trzeba się oprzeć o jego groby”.
    Podczas uroczystego aktu odsłonięcia mauzoleum wstęgę przecięli: burmistrz Krzysztof Dereziński, wicemarszałek województwa wielkopolskiego Wojciech Jankowiak, córka Władysława Bojanowskiego - Teresa Szojda oraz Adam Siwek naczelnik wydziału krajowego Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Następnie prałat Bronisław Michalski poświęcił odbudowane mauzoleum.
    Apel poległych odczytał kpt. Mirosław Szcząchor z 2 Bazy Lotniczej w Bydgoszczy. Po odczytaniu apelu żołnierze z kompanii honorowej 2 Bazy Lotniczej oddali salwę honorową.
     WINNI PAMIĘCI
    Jako ostatni głos zabrał Wojciech Jankowiak wicemarszałek województwa wielkopolskiego. - Dziś w tym miejscu jesteśmy my, spadkobiercy tych, którzy przynieśli wolność Wielkopolsce. Jako spadkobiercy jesteśmy winni pamięci. Oby nikt nie próbował podnosić już ręki na tę pamiątkę - mówił o odbudowanym mauzoleum wicemarszałek Jankowiak.
Oficjalną część uroczystości na cmentarzu parafialnym zakończyło złożenie kwiatów przed mauzoleum oraz w miejscach upamiętniających powstańców wielkopolskich.
    ZASŁUŻONA DLA TRZEMESZNA
    Dalsza część obchodów 90. rocznicy wybuchu Powstania Wielkopolskiego odbyła się w sali sportowej Zespołu Szkół Gimnazjum i Liceum, gdzie przeprowadzona została uroczysta sesja Rady Miejskiej. Radny Maciej Adamski przedstawił referat na temat udziału trzemesznian w Powstaniu Wielkopolskim. 
    Radni jednogłośnie podjęli uchwałę o nadaniu Marii Wojciechowskiej z Trzemeszna medalu Zasłużony dla Miasta i Gminy Trzemeszno. Medal ten przyznano w dowód uznania za konsekwentne świadectwo wartości dane bohaterstwu wojennemu i kilkudziesięcioletnią pracę na rzecz ochrony miejsc pamięci historycznych. Maria Wojciechowska w okresie II Wojny Światowej działała jako łączniczka w Armii Krajowej, została aresztowana przez Gestapo. Była więźniem obozów koncentracyjnych w Ravensbruck i Buchenwaldzie. Po uwolnieniu wróciła do rodzinnego Trzemeszna. Przez wiele lat pracowała jako nauczycielka w Szkołach Podstawowych w Trzemżalu i Trzemesznie. Jest członkiem wielu organizacji i stowarzyszeń. Od 1982 roku pełni funkcję prezesa Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych (noszącego dawniej nazwę Związku Bojowników o Wolność i Demokrację).
    Po zakończeniu sesji program artystyczny nawiązujący do Powstania Wielkopolskiego przedstawili uczniowie Zespołu Szkół Gimnazjum i Liceum oraz Zespół Pieśni i Tańca Strzecha.

  Roman Wolek

Pałuki i Ziemia Mogileńska nr 881 (53/2008)

  MAUZOLEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH
   Budowę Mauzoleum Powstańców Wielkopolskich rozpoczęto we wrześniu 1924 r., dzięki staraniom proboszcza parafii w Trzemesznie ks. Marcelego Kowalskiego. Część środków na ten cel zdobyto dzięki zaciągnięciu pożyczki. Środki organizowali również kombatanci, dokonując licznych zbiórek i kwest. Wsparcia finansowego udzieliło Ministerstwo Spraw Wojskowych. Datki na budowę wpłacali również parafianie. Koszt budowy mauzoleum wyniósł 10.000 zł, co w okresie międzywojennym było kwotą bardzo wysoką. W 1923 r. ks. Marceli Kowalski wykonanie mauzoleum zlecił znanemu poznańskiemu architektowi Stefanowi Cybichowskiemu. Wykonawcą prac był zakład rzeźby i sztukatorstwa Franciszka Bohna z Poznania. Pod pomnikiem zbudowano kryptę, do której później przeniesiono ciała 16 powstańców - 15 spoczywających w dwóch mogiłach zbiorowych oraz 1 pochowanego w innej części cmentarza. Byli to: Kazimierz Gallus, Zygmunt Kołodziejczak, Stanisław Ornatek, Sylwester Grajkowski, Zygmunt Potulny, Andrzej Odebralski, Stanisław Różański, Józef Marchlewicz, Marian Weber, Ludwik Wiśniewski, Bolesław Jagła, Antoni Priebe, Józef Guziołek, Andrzej Sternalski, Marian Balski oraz Henryk Kajetaniak. Tablicę inskrypcyjną wykonaną z marmuru zawieszono później na frontowej części pomnika. Została ona poświęcona 9 października 1926 r., przez Prymasa Polski arcybiskupa Augustyna Hlonda. Inskrypcja zapisana została w języku łacińskim. W tłumaczeniu oznaczała: „Jego Eminencja dr August Hlond Prymas Polski, Pomnik ten odkryć i pobłogosławić raczył 9 października 1926. Matko Polsko! Nie płacz nad grobem naszym. Idąc bowiem wiernie drogą Twoich wskazań, z radością oddaliśmy życie dla odzyskania Twej wolności. Teraz, mając zmartwychwstać w Chrystusie, Ciebie o najukochańsza, już zmartwychwstałą pozdrawiamy, życząc Ci największej szczęśliwości. Matko najdroższa bądź pozdrowiona!”. Uroczyste poświęcenie mauzoleum miało miejsce 16 czerwca 1929 r. Pomnik poświęcił biskup sufragan gnieźnieński Antoni Laubitz. Już po 10 latach mauzoleum zostało zniszczone - krótko po wkroczeniu wojsk niemieckich do Trzemeszna. Burzenie rozpoczęto 19 listopada 1939 r. Prace rozbiórkowe prowadzone były przez polskich więźniów i robotników pod nadzorem niemieckiej policji. Trumny z ciałami powstańców przeniesiono do wspólnej mogiły oddalonej o kilkanaście metrów od obelisku. Szczątki powstańców znajdują się w tej mogile do dziś. Podczas rozbiórki bohaterską postawą wykazał się były powstaniec wielkopolski, kościelny Władysław Bojanowski. Ryzykując życiem ukrył w jednym z grobowców tablicę inskrypcyjną i metalowy krzyż wieńczący obelisk. Po zakończeniu II wojny światowej na zbiorowej mogile powstańców umieszczono uratowane przez Władysława Bojanowskiego: krzyż i tablicę inskrypcyjną. Zgodnie ze swoją ostatnią wolą przy swoich żołnierzach pochowano w 1964 r. mjr. Władysława Wleklińskiego, dowódcę kompanii trzemeszeńskiej. Inicjatywa odbudowy mauzoleum podnoszona była po wojnie wielokrotnie, jednak konkretne działania w tym celu zainicjowano dopiero w ubiegłym roku. Odbudowy podjął się powołany w gminie Komitet Organizacji Obchodów 90-lecia Powstania Wielkopolskiego. Trzemeszeński historyk Przemysław Woźny w Muzeum Archidiecezjalnym w Gnieźnie zdobył kopię dokumentacji technicznej budowy mauzoleum z lat 20., dzięki czemu łatwiej było odtworzyć dokładny wygląd i konstrukcję budowli. Prace przy odbudowie prowadziła Pracownia Sztukatorska Magdaleny Krajczek z Poznania. Koszt odbudowy to 114.620,35 zł. Na ten cel pomoc finansową w wysokości 50.000 zł przekazała Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Ponad 5.000 zł udało się zgromadzić dzięki zbiórce prowadzonej wśród mieszkańców i sponsorów, a 5.000 zł przekazał wojewoda wielkopolski. Z budżetu gminy na odbudowę mauzoleum przekazano 50.000 zł. 

Roman Wolek