Murowany zbór przetrwał 101 lat

Mogilno, kościół ewangelicki, historia, pastor, prokuratura, pastorówka, zbór
    Murowany zbór przetrwał 101 lat
    11 października 1796 r. wybudowano pierwszy drewniany zbór. Zawalił się w 1840 r. W 1859 r. wybudowano murowaną świątynię. Parafia ewangelicka przez cały swój okres istnienia miała 7 pastorów. Dzisiejsza siedziba Prokuratury Rejonowej przy ul. Benedyktyńskiej to ostatnia pastorówka.

    PARAFIA EWANGELICKA
    W latach 1813-1918 w Mogilnie występowało kilka wyznań religijnych. Wśród nich była wspólnota ewangelicka, która w swoich szeregach zrzeszała wyłącznie Niemców, którzy podczas panowania pruskiego zaczęli licznie napływać do Mogilna. Wspólnota ta po 1880 r. popierała działania polegające przede wszystkim na germanizacji Polaków. Parafia ewangelicka powstała w Mogilnie w 1796 r., ale rozkwit jej działalności nastąpił dopiero w 1833 r., kiedy to wytyczone zostały granice terytorialne powiatu mogileńskiego. Powiat skupiał wówczas 43 miejscowości, z których do parafii ewangelickiej należało około 2 tysięcy parafian. Liczba parafian z roku na rok kurczyła się jednak, a to za sprawą powstających w pobliżu nowych parafii ewangelickich, np.: w Józefowie, Dąbrowie, Kołodziejewie i Wszedniu.
     7 PASTORÓW
    Do końca listopada 1832 r. parafia ewangelicka w Mogilnie nie miała swojego pastora, dopiero w grudniu 1832 r. do Mogilna przybył pastor Karl Friedrich Werner, który pełnił tę funkcję aż 43 lata. Był on pierwszym, stałym pastorem mogileńskiej wspólnoty ewangelickiej i zarazem najdłużej w okresie zaborów piastującym to stanowisko. W sumie w latach 1832-1918 spełniało posługi religijne w Mogilnie 7 pastorów.
    Od początku XX wieku w pracy duszpasterskiej pastorom pomagały dwie przebywające w Mogilnie ewangelickie siostry zakonne. Mogileńscy pastorzy oprócz spełniania obowiązków duszpasterskich zajmowali się także w mieście działalnością społeczną, gospodarczą, kulturalną i polityczną. Ponadto wszyscy pastorzy byli po 1894 r. członkami Deutscher Ostmarkenverein, jednej z najbardziej szowinistycznych i antypolskich organizacji.
    DREWNIANY ZBÓR
    Następstwem szybkiego wzrostu gminy ewangelickiej było pobudowanie w centralnym punkcie miasta, którym był Rynek, w miejscu spalonego w r. 1777 ratusza, tuż obok stojącej tam od dawna figury Matki Boskiej w r. 1796 zboru, który poświęcono 11 października 1796 roku. Wzniesiono go - jakby dla udokumentowania, że odtąd protestantyzm ma być panująca religią. Od tej pory miejscem sprawowania liturgii we wspólnocie ewangelickiej była początkowo wybudowana w 1796 r. drewniana świątynia stojąca na Rynku.
     ZBÓR ZAWALIŁ SIĘ
    Niestety, zbór z r. 1796, widocznie słabo budowany, w dniu 9 maja 1840 r. zawalił się, wskutek czego ewangelicy dla celów liturgicznych przez kilkanaście lat korzystali z dwóch przydzielonych im pomieszczeń w mogileńskim klasztorze. Jednak to nie było zadowalające rozwiązanie dla ewangelików. W związku z tym w 1841 r. zaczęli zabiegać o postawienie na mogileńskim Rynku nowej, murowanej świątyni. W historii Mogilna dr. A. Warschauera z 1898 r. czytamy: „Zbór jest rzeczywiście godnym pożałowania. Dwie komórki, oddane mu w klasztorze na odprawiania modlitw, nie mogą zachęcić człowieka do odwiedzania kościoła, a tem mniej mogą wzbudzać nabożeństwo. Każdy, kto dba o swe zdrowie, ślubuje po pierwszej bytności w tem nieprzyjemnem miejscu, nie iść tam więcej, i nie chodzić wcale do kościoła. Nie ma niedzieli, w którejby nie wynoszono pojedynczych osób omdlałych z tej cuchnącej i zapowietrzonej celi” - pisownia oryginalna.
    MUROWANY ZBÓR
    Starania ewangelików zostały uwieńczone sukcesem w 1849 r., kiedy to król pruski Friedrich Wilhelm IV podjął decyzję o zbudowaniu w Mogilnie nowej świątyni protestanckiej i przeznaczył na jej budowę środki finansowe. Budowę mogileńskiego, ewangelickiego kościoła finansowo wsparły także lokalne oddziały organizacji Związku Gustawa Adolfa. Po zgromadzeniu środków finansowych w 1853 r. przystąpiono do budowy świątyni. 6 lat później w dniu 19 listopada 1859 r. nastąpiło jej uroczyste poświęcenie. W nowym kościele zamontowano także dzwony oraz organy.
    ROZBUDOWA ZBORU
    Po prawie 50 latach w 1905 r. mogileńska wspólnota ewangelicka dokonała generalnego remontu i rozbudowy świątyni. W grudniu 1907 r. nastąpiło ponowne jej poświęcenie.  W odnowionym kościele w 1910 r. odbyły się  pierwsze misje, które prowadzili dwaj ewangeliccy misjonarze z Afryki. Pod koniec XIX wieku, przy kościele powstał ewangelicki chór kościelny, który z powodzeniem występował publicznie przy różnych okazjach. W 1914 r. do parafii ewangelickiej w Mogilnie należało już tylko miasto i kilka położonych w jego najbliższym sąsiedztwie wiosek.
    DIECEZJA W MOGILNIE
    W 1920 roku mogileńska parafia ewangelicka przystąpiła do Kościoła ewangelicko-unijnego w Polsce. Kościół ten dzielił się pod względem terytorialnym na diecezje, dekanaty i parafie. W Mogilnie miały początkowo swoją siedzibę diecezja, dekanat i parafia. Diecezja mogileńska istniała do 1931 r., po czym została zlikwidowana. Parafia ewangelicka w Mogilnie należała zatem do 1931 r. do diecezji mogileńskiej, a w okresie 1932-1939 do diecezji inowrocławsko-mogileńskiej oraz we wszystkich międzywojennych latach do dekanatu mogileńskiego.
    W 1928 r. w Mogilnie mieszkało 280 osób wyznania ewangelickiego, natomiast cała parafia liczyła w Mogilnie 450 wyznawców. Ewangelicka parafia posiadała oprócz stojącej na Rynku świątyni, dom parafialny, cmentarz i 0,62 ha ziemi. Mimo że przynależało do niej dużo bogatych rolników oraz kupców i rzemieślników, w niektórych latach borykała się z trudnościami finansowymi.
Około 1940 r. ewangelicy byli w Mogilnie drugą co do liczebności grupą wyznaniową, która zrzeszała wyłącznie osoby narodowości niemieckiej.
    W KRAJU WARTY
    Należała ona organizacyjnie do 13 września 1941 r. do kościoła ewangelicko-unijnego, a od tej daty do utworzonego w tym dniu Poznańskiego Kościoła Ewangelickiego Niemieckiej Narodowości w Kraju Warty. Mogileńska parafia ewangelicka cieszyła się od początku 1941 r. dużą swobodą działania, co zawdzięczała jawnemu do tego czasu popieraniu germanizacji ziem polskich i współpracy z władzami hitlerowskimi także i w kilku innych dziedzinach.
    Z upływem czasu sytuacja wspólnoty ewangelickiej na terenie Wielkopolski uległa pogorszeniu. Niemieckie władze państwowe, m.in.: zniosły niektóre święta kościelne, pozbawiły świeckich katechetów prawa do nauczania religii, a osoby duchowne mogły to czynić jedynie w obrębie świątyń, rozwiązały w latach 1940-1941 wszystkie ewangelickie zrzeszenia charytatywne, zabroniły pracy duszpasterskiej i innej religijnej poza budynkami kościelnymi, zakazały zbierania ofiar na rzecz parafii.
    Ciosem dla ewangelików było przekazanie miejscowego cmentarza ewangelickiego w zarządzanie władzom miejskim.
    Pod wpływem hitlerowskiej propagandy wystąpiło z ewangelickiej wspólnoty wyznaniowej w Mogilnie kilkadziesiąt osób. Nastały dla ewangelików trudne czasy, bowiem do tej pory koszty działalności parafii wspólnota ewangelicka pokrywała z ofiar jej członków, innych osób i organizacji, z opłat pobieranych za posługi religijne oraz z dotacji państwowych i rządowych. Na domiar złego przeprowadzona kilka razy zmiana granic Mogilna pociągnęła za sobą zmniejszenie jego powierzchni, a co za tym idzie i ilości mieszkańców.
     KOŚCIÓŁ PUSTY
    Wielkie przeobrażenia urbanistyczne Mogilna zaszły po roku 1945. W pierwszej połowie 1946 r. zamieszkiwało w Mogilnie 29, a w marcu 1949 r. już tylko 2 Niemców. Na skutek zmiany struktury wyznaniowej i narodowościowej po II wojnie światowej świątynie protestanckie utraciły swoich wiernych. W związku z tym  także kościół ewangelicki w Mogilnie opustoszał.
 

Paweł Lachowicz
Pałuki i Ziemia Mogileńska nr 857 (29/2008)

Do opracowania historii Kościoła skorzystaliśmy z opracowań: „Historya miasta Mogilna wydana na pamiątkę 500-letniego istnienia”, dra Adolfa Warschauera, Poznań 1898; Dzieje Mogilna Czesława Łuczaka, Poznań 1998, materiałów Biblioteki Publicznej w Mogilnie.