Prace nad lapidarium i powrotem macew na Cmentarz Żydowski w Trzemesznie - Zakończone sukcesem po dwóch latach

21 września w Trzemesznie odbyły się uroczystości otwarcia lapidarium macew z Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie. Uroczystości rozpoczęły się na Cmentarzu Żydowskim ceremonią prezentacji oznakowania cmentarza. Następnie odbyła się modlitwa za zmarłych i zwiedzanie cmentarza. Dalsze uroczystości odbyły się w miejscowym Środowiskowym Domu Samopomocy, gdzie zaprezentowany został krótki rys historyczny społeczności żydowskiej w Trzemesznie, prezentacja prac w zakresie uporządkowania i upamiętnienia Cmentarza Żydowskiego oraz wystąpienia zaproszonych gości. Wydarzeniu towarzyszyła prezentacja części sreber synagogalnych z Trzemeszna, które znajdują się w Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu.

Powołany dwa lata temu w Trzemesznie Zespół ds. uporządkowania i upamiętnienia Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie zakończył intensywne prace związane z powstaniem lapidarium i powrotem macew na teren cmentarza. - Zależało nam na przywróceniu pamięci o tym miejscu i powrocie macew na cmentarz, które ponad 20 lat temu zostały wydobyte z trzemeszeńskich ulic, gdzie od czasów II wojny światowej służyły za krawężniki - mówią członkowie zespołu.

Każdy, kto przybył na uroczystości otrzymał okolicznościowy folder fot. Magdalena Lachowicz

Cmentarz społeczności żydowskiej w Trzemesznie znajduje się około 1 km na południowy zachód od centrum miejscowości, w granicach wsi Zieleń, na niewielkim wzniesieniu po wschodniej stronie ul. Orchowskiej, naprzeciwko cmentarza ewangelickiego. Nieznana jest dokładna data założenia cmentarza, ale najprawdopodobniej powstał nie później niż w czwartej dekadzie XIX w., co potwierdza plan miasta z lat 1835-1836.  Przez minione lata cmentarz uległ znacznej dewastacji. W wyniku zniszczeń zachowała się tam tylko ceglano-betonowa podstawa nagrobka.

Podczas wizytacji cmentarza w 1989 r. znaleziono na nim również naczółek nagrobka z piaskowca, bez inskrypcji, z gwiazdą Dawida w zwieńczeniu. W latach 90. XX wieku podczas remontu ulicy ujawniono fragmenty nagrobków użytych jako krawężniki. Były to destrukty piaskowcowych stel pochodzące z grobów m.in. Chaima syna Arie, zmarłego 25 marca 1912 roku, Jacoba Schachtela zm. 27 kwietnia 1899 r., Rosy Schachtel, zm. w 1905 r.; Amalie Schachtel z domu Cohn, zm. 19 lipca 1920 r., Elki Cohn. Macewy zostały wówczas zabezpieczone w stacji wodociągowej Trzemeszeńskiego Przedsiębiorstwa Komunalnego, a następnie w warsztatach dawnej szkoły zawodowej.

Cmentarz jest wpisany do gminnej i wojewódzkiej ewidencji zabytków, ale nie figuruje w rejestrze zabytków nieruchomych województwa wielkopolskiego. Po dawnych żydowskich mieszkańcach Trzemeszna, jak informuje Agnieszka Kostuch z Zespołu  ds. uporządkowania i upamiętnienia Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie, pozostało bardzo mało fizycznych śladów w tym mieście. Najważniejszymi są obecnie cmentarz i macewy.

Poszczególne delegacje oddały szacunek zmarłym, pochowanym na cmentarzu fot. Magdalena Lachowicz  

Działania Zespołu ds. uporządkowania i upamiętnienia Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie

Dwa lata temu, 22 października 2021 roku zarządzeniem burmistrza Trzemeszna Krzysztofa Derezińskiego powołany został Zespół ds. uporządkowania i upamiętnienia Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie mający za zadanie przeniesienie macew na teren cmentarza żydowskiego . W jego skład weszli: Dariusz Jankowski (przewodniczący), Renata Buzała, Piotr Dzięcielak, Agnieszka Kostuch, Edyta Kubiak, Andrzej Leśniewski, Włodzimierz Losik, Benedykt Nitka, Zygmunt Nowaczyk, Renata Pałucka, Katarzyna Sudaj. Do zespołu w międzyczasie dołączyli: Dariusz Leśniewski, Leszek Meller. Są to osoby, które w aktywny sposób dbają  o lokalną historię miasta przywracają pamięci historii małych społeczności żydowskich, które są naturalnym elementem przedwojennego Trzemeszna.

To właśnie członkowie Zespołu prowadzili wymierne starania o to, aby macewy wydobyte z ulicy Ogrodowej powróciły na cmentarz w formie lapidarium. Ich starania okraszone zostały sukcesem. Czwartkowe otwarcie Lapidarium wieńczy ponad dwuletni okres prac nad uporządkowaniem i upamiętnieniem Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie. To doniosłe dla grodu Kilińskiego wydarzenie przywraca pamięć o społeczności żydowskiej w mieście. Dzieło upamiętnienia zostało wsparte przez środowiska żydowskie, w tym: Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny, Fundację Dziedzictwa Kulturowego w Warszawie, Gminę Wyznaniową Żydowską w Poznaniu, jak również przez samorząd Gminy Trzemeszno.

Pomnik został wzniesiony na miejscu byłego domu przedpogrzebowego. Przed uroczystością został odpowiednio oznakowany fot. Magdalena Lachowicz  

Pomnik i Lapidarium na Cmentarzu Żydowskim w Trzemesznie

Pomnik został wzniesiony na miejscu byłego domu przedpogrzebowego. Jest wykonany z fragmentów odnalezionych macew, jako budowla o dość regularnym prostokątnym kształcie wzmocniona kostką granitową, posadowiona na fundamencie betonowym. Eksponuje płyty tak jak zostały odnalezione, niektóre zawierają fragmenty inskrypcji. Od frontu widnieje tabliczka z oznaczeniem cmentarza ufundowana przez Narodowy Instytut Dziedzictwa w Warszawie.

Macewy są umieszczone w alei pomiędzy dwoma rzędami drzew, która najprawdopodobniej stanowi pozostałość ścieżki cmentarnej. Prace wykonano wiosną w większości systemem gospodarczym przy wsparciu grupy społeczników.

Lista osób, które są pochowane na cmentarzu żydowskim w Trzemesznie, a ich macewy wróciły na cmentarz. Te nazwiska można znaleźć odczytując inskrypcje na macewach. Jest to tylko niewielka część macew, które na tym cmentarzu stały jeszcze jesienią 1939 roku. Listę przygotował judaista Sławomir Pastuszka, który pracował nad tłumaczeniami inskrypcji z trzemeszeńskich kamieni nagrobnych.  

Uroczystość na cmentarzu

Uroczystość, która odbyła się 21 września na Cmentarzu Żydowskim rozpoczęło wystąpienie Teresy Palacz z Narodowego Instytutu Dziedzictwa, która odczytała list Generalnego Konserwatora Zabytków Jarosława Selina. Burmistrz Krzysztof Dereziński po powitaniu wszystkich przybyłych na uroczystość przypomniał historię cmentarza. Nie ukrywał zadowolenia z faktu powołania zespołu do spraw uporządkowania cmentarza żydowskiego w Trzemesznie. - Gdy dowiedziałem się o podjętych pracach  społeczników na rzecz powrotu macew na cmentarz, podjąłem taką decyzję. Powoływanie zespołów nie zawsze daje oczekiwane efekty, w tym wypadku ten efekt przerósł nasze oczekiwania. Dziękuję wszystkim społecznikom, instytucjom i wszystkim osobom zaangażowanym za wykonaną pracę - mówił  Krzysztof Dereziński.

W części ekumenicznej modlitwę za zmarłych El male rachamim odmówił  rabin Łodzi Dawid Szychowski. Natomiast  proboszcz trzemeszeńskiej parafii ks. Piotr Kotowski odmówił  modlitwy Ojcze nasz i Wieczny odpoczynek.  Następnie poszczególne delegacje oddały szacunek zmarłym, pochowanym na cmentarzu. Wiele osób zgodnie z żydowskim zwyczajem kładło symboliczne kamyki na pomniku i macewach, które zostały przygotowane przez organizatorów. 

Obecna na uroczystości Alicja Kobus, przewodnicząca poznańskiej gminy żydowskiej przypomniała przybyłej młodzieży, że w czasach II wojny światowej ich rówieśnicy, zwłaszcza żydowskiego pochodzenia nie mieli szczęśliwego dzieciństwa. Zachęcała wszystkich do odwiedzania cmentarza żydowskiego. Podkreślała, że nie należy się obawiać się różnic kulturowych i wyrażania szacunku zmarłym na swój sposób.

Fragment cmentarza żydowskiego sfotografowany jesienią 1939 roku fot. arch dom. Piotra Chudzińskiego  

Uroczystość w Środowiskowym Domu Samopomocy

Po zwiedzaniu cmentarza dalsze uroczystości odbyły się w Środowiskowym Domu Samopomocy. Tam Katarzyna Sudaj, społeczniczka i ambasadorka idei przywracania pamięci o trzemeszeńskich Żydach, zapoznała przybyłych z historią społeczności żydowskiej Trzemeszna. Natomiast wiceburmistrz Dariusz Jankowski przedstawił prezentację ukazującą przebieg i zakres prac wykonanych przez społeczników i samorząd.

Wydarzeniu towarzyszyła wystawa części sreber pochodzących z trzemeszeńskiej synagogi, a obecnie przechowywanych w Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. Urząd Miejski Trzemeszna przygotował także okolicznościowy folder przedstawiający harmonogram prac społeczników i samorządu nad uporządkowaniem cmentarza żydowskiego i powrotem na niego macew, a także historię społeczności i cmentarza żydowskiego w Trzemesznie.

Wiele osób zgodnie z żydowskim zwyczajem kładło symboliczne kamyki na pomniku i macewach fot. Magdalena Lachowicz

 Kalendarium prac na Cmentarzu Żydowskim w Trzemesznie

1999 rok: odnalezienie fragmentów macew (użyte były, jako krawężniki) podczas remontu ul. Ogrodowej w Trzemesznie.

Marzec 2021: podjęcie rozmów przez Urząd Miejski w Trzemesznie z Komisją Rabiniczną ds. cmentarzy  w Warszawie w sprawie przeniesienia macew na teren cmentarza.

Kwiecień 2021: publikacja artykułu Agnieszki Kostuch Dar pamięci  oraz późniejsza kwerenda zasobów archiwalnych dotyczących trzemeszeńskich Żydów.

20 kwietnia 2021: robocza dokumentacja fragmentów macew przez grupę społeczników (Zygmunt Nowaczyk, Renata Pałucka, Krzysztof Pałucki).

1 czerwca 2021: wizyta Naczelnego Rabina Polski Michaela Schudricha w Trzemesznie.

23 września 2021: spotkanie władz miasta z grupą społeczników Agnieszką Kostuch, Renatą Pałucką, Katarzyną Sudaj, Andrzejem Leśniewskim. Zygmuntem Nowaczykiem).

22 października 2021: powołanie przez burmistrza Trzemeszna zespołu ds. uporządkowania i upamiętnienia cmentarza.

 Październik 2021: ogłoszenie zbiórki internetowej przez Fundację Kierunek Kultura w Trzemesznie. Wpłaty wyniosły  6.002 zł.

9 listopada 2021: wszczęcie postępowania przez WWKZ w Poznaniu w sprawie wpisania cmentarza do rejestru zabytków.

15 listopada 2021: pierwsze spotkanie z Filipem Szczepańskim z Komisji Rabinicznej  ds. Cmentarzy w Warszawie.

Listopad 2021: uporządkowanie zieleni cmentarza w ramach wsparcia Fundacji Dziedzictwa Kulturowego  oraz akcji wolontariackiej.

1 grudnia 2021: pozyskanie grantu przez gminę Trzemeszno ze Stowarzyszenia  Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie w kwocie 5.000 zł.

Styczeń 2022 – inwentaryzacja fragmentów macew przez społeczników pod kierunkiem dr. Andrzeja Leśniewskiego.

27 stycznia-21 marca 2022: poskładanie macew przez grupę społeczników; przetłumaczenie hebrajskich inskrypcji  przez historyka – judaistę Sławomira Pastuszkę. 

Lipiec-listopad  2022: zespolenie i oczyszczenie macew przez firmę Gremex Roberta Gmaja z Mogilna.

1-15 października 2022: cykl wydarzeń towarzyszących wystawie Muzeum na kółkach, których pomysłodawczynią była Katarzyna Sudaj.

7 listopada 2022: kolejny grant z SŻIH w kwocie 8.000 zł, gdzie beneficjentem była Fundacja Kierunek Kultura w Trzemesznie.

28 lutego, 5 maja, 9 maja 2023: promocja projektu w TVP3 Poznań.

Czerwiec 2023: budowa pomnika na cmentarzu. Prace wykonał Zygfryd Korzeniewski pod kierunkiem Dariusza Jankowskiego.

Kwiecień: czerwiec 2023 – budowa Lapidarium ze zrekonstruowanych  macew. Prace wykonano systemem gospodarczym  oraz w ramach prac społeczno – użytecznych.

21 września 2023: otwarcie Lapidarium.

W projekt oprócz osób wymienionych w kalendarium zaangażowani byli w szczególności Dariusz Leśniewski i Leszek Meller. 

Magdalena Lachowicz