Z ziemi jeziorańskiej na pokład ORP Orzeł

Staraniem Gminnego Ośrodka Kultury i Rekreacji w Jeziorach Wielkich oraz Gminnej Izby Tradycji i Pamięci w Jeziorach Wielkich z siedzibą w Kuśnierzu wydana została właśnie książka autorstwa historyka, dr Pawła Politowskiego "Z ziemi jeziorańskiej na pokład ORP "Orzeł". Chorąży Wacław Foterek (1899-1940)".

Jest to druga publikacja Pawła Politowskiego o życiu i kolejach losu Wacława Foterka z Nożyczyna (dziś ta część wsi należy do Jezior Wielkich), uczestnika Powstania Wielkopolskiego, marynarza, który służył w Polskiej Marynarce Wojennej. 8 czerwca 1940 r. okręt wojenny Orzeł, na którym służył w obronie ojczyzny nie wrócił z kolejnego patrolu na Morzu Północnym i został wraz z całą załogą uznany za zatopiony w rejonie wyspy Helgoland. Warto dodać, że okręt wojenny Orzeł był najsłynniejszym wówczas okrętem Polskiej Marynarki Wojennej. Jego zaginięcie było bolesnym ciosem dla Polaków na całym świecie, gdyż właśnie Orzeł uosabiał ideę walki wyzwoleńczej całego narodu. Dziś ORP Orzeł jest symbolem wielkości Narodu Polskiego.

Pierwsze wydanie książki o Wacławie Foterku Chorąży Wacław Foterek 1899-940 - motorzysta ORP "Orzeł" ukazało się w 2020 roku. Przypadająca wówczas 80. rocznica zaginięcia Okrętu Rzeczypospolitej Polskiej Orzeł, stała się okazją do ukazania sylwetki starszego bosmana pośmiertnie awansowanego do stopnia chorążego Wacława Foterka - motorzysty legendarnej jednostki wojskowej. Bardzo szybkie wyczerpanie pierwszego nakładu i duże zainteresowanie tematyką sprawiło, że konieczne stało się opublikowanie kolejnego wydania. Postacią Wacława Foterka zainteresowała się między innymi młodzież z Zespołu Szkół Chemiczno-Elektronicznych im. Jana Pawła II w Inowrocławiu, która wykorzystując materiał źródłowy zebrany w publikacji oraz w Gminnej Izbie Tradycji i Pamięci w Kuśnierzu przedstawiła postać motorzysty w ogólnopolskim konkursie Żołnierze w służbie historii. Obecne wydanie uzupełnione zostało przez Pawła Politowskiego o nowe informacje źródłowe, publikacje naukowe oraz nieznane wcześniej fotografie. - Nasz bohater nie należał do ludzi odgrywających wielką rolę w rozwoju polskiej marynarki. Nie miał wpływu i nie decydował o istotnych sprawach w działaniach wojennych na morzu podczas II wojny światowej. Jednak jego ciężka praca, upór i determinacja sprawiły, że stał się on osobą godną zaprezentowania i utrwalenia w pamięci lokalnej społeczności. Dla naszej Małej Ojczyny to wystarczający powód, aby pochylić się nad życiem pochodzącego z małego Nożyczyna syna rolnika, który wszedł na karty historii, zostając członkiem legendarnej załogi ORP „Orzeł" - mówi Paweł Politowski. Sylwetka Wacława Foterka nie doczekała się dotychczas szerszej publikacji. Jego nazwisko pojawiało się w wydaniach krajowych i zagranicznych ograniczonych jedynie do dwóch, trzech zdań. Duże zainteresowanie tą postacią wykazał nauczyciel i regionalny badacz Tadeusz Ciałkowski. Na bazie zgromadzonych dokumentów opublikował artykuł w regionalnym czasopiśmie Jezioranin. Jako kustosz Gminnej Izby Tradycji i Pamięci w Kuśnierzu zorganizował okolicznościową wystawę i zainteresował tematem lokalne społeczeństwo i media. - Za jego przykładem poszły inne regionalne tytuły prasowe, w tym „Gazeta Pomorska” czy „Pałuki i Ziemia Mogileńska”. Zadaniem publikacji nie jest prezentowanie dziejów podwodnego okrętu „Orzeł". Opisy dotyczące ORP „Orzeł" zostały ograniczone do minimum, tak, aby w pełni ukazać sylwetkę Wacława Foterka. Wielowątkową tematyką „Orła" zajmowali się znawcy przedmiotu. Ukazywały się liczne książki i artykuły w Polsce i za granicą - dodaje Paweł Politowski.

Podkreśla, że już w 1942 roku ukazała się publikacja marynarza Eryka Sopoćki. Ogromny dorobek pozostawił po sobie badacz polskiej floty Jerzy Pertek. Nakręcono filmy i reportaże. Już w 1958 roku w reżyserii Leonarda Buczkowskiego powstał ocenzurowany film fabularny pod tytułem Orzeł. W 1998 roku Bogusław Wołoszański w programie Sensacje XX wieku zaprezentował dzieje tej polskiej słynnej jednostki podwodnej w reportażu ORP "Orzeł". W 2019 roku reżyser i dokumentalista Jerzy Bławut rozpoczął zdjęcia do filmu Orzeł. Ostatni patrol. W rolę starszego bosmana Wacława Foterka wcielił się Krzysztof Szczepaniak.

Wydana obecnie publikacja powstała na bazie materiałów źródłowych zgromadzonych w Gminnej Izbie Tradycji i Pamięci w Kuśnierzu. Źródła pochodzą z Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie, Archiwum Państwowego w Poznaniu, Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie oraz zbiorów rodzinnych Foterków ze Szczecina oraz Murawskich z Gdańska. Przy pisaniu niniejszej publikacji, jak podkreśla Paweł Politowski, bezcenne stały się liczne opracowania, artykuły i tematyczne strony internetowe, które opisywały przede wszystkim działalność ORP Orzeł.

Książka podzielona została na 4 rozdziały. W pierwszym autor opisuje dzieciństwo i walkę Wacława Foterka o wolną Polskę. Drugi rozdział to opis służby Foterka w Marynarce Wojennej od maja 1921 roku do sierpnia 1939 roku. Trzeci rozdział to opis działań wojennych w okresie września 1939 roku do maja 1940 roku. W czwartym rozdziale przeczytamy o medalach i odznaczeniach przyznanych Wacławowi Foterkowi.  

W zakończeniu publikacji Paweł Politowski podsumował postać i działalność Wacława Foterka. Napisał, że rozpoczął on swoją karierę wojskową już w 1918 roku. Jako młody chłopak wziął udział w Powstaniu Wielkopolskim włączając się do ochotniczych oddziałów. - To właśnie udział w powstaniu spowodował chęć związania swojej przyszłości z wojskiem. Patriotyczne wychowanie, które wyniósł z domu rodzinnego zaowocowało wierną i ofiarną służbą. Po wojnie polsko-bolszewickiej trafił do rodzącej się Polskiej Marynarki Wojennej, przechodząc kolejne stopnie awansu. W połowie lat dwudziestych został przydzielony do służby na nowo powstających w Polsce okrętach podwodnych. Mozolna służba i wrodzony talent sprawiły, że to właśnie Wacław Foterek został mianowany szefem maszynowni słynnej jeszcze przed wojną jednostki podwodnej ORP „Orzeł”. Służba na najnowocześniejszym okręcie ówczesnego świata, zbudowanym ze składek społecznych i owacyjnie witanym przez polskie władze w lutym 1939 roku, była wielką chlubą. Prawdziwe dni chwały nadeszły kiedy wybuchła wojna, a jednostka w brawurowy sposób uciekła do Tallina, by następnie pod nosem Niemców, ścigana m.in. przez jednostki Związku Sowieckiego na Morzu Bałtyckim i Morzu Północnym przedostała się do Wielkiej Brytanii. O ówczesnych wyczynach polskiej jednostki rozpisywały się światowe dzienniki prasowe. Działania tej niezwykłej jednostki, której szefem maszynowni był chorąży Wacław Foterek do dzisiaj fascynują znawców marynistyki i pasjonatów historii. Mam nadzieję, że niniejsza publikacja pozwoli ocalić od zapomnienia jeziorańskiego marynarza okrętu podwodnego „Orzeł” i stanie się w jakimś sensie promocją naszej Małej Ojczyzny - napisał Paweł Politowski.

Książka wydana została przez Gminny Ośrodek Kultury i Rekreacji w Jeziorach Wielkich i Gminną Izbę Tradycji i Pamięci w Kuśnierzu, której kustoszem jest Paweł Politowski. Publikacja sfinansowana została przez Gminny Ośrodek Kultury i Rekreacji w Jeziorach Wielkich. Na okładce książki, której projektem zajął się Piotr Kabaciński, widnieje zdjęcie bosmana Wacława Foterka pochodzące ze zbiorów rodzinnych państwa Foterków, przechowywane w Gminnej Izbie Tradycji i Pamięci w Kuśnierzu. Przygotowaniem publikacji do druku zajął się Piotr Kabaciński ze Studia Kropka. Książkę wydrukowała Drukarnia Pozkal z Inowrocławia.

O życiu i kolejach losu Wacława Foterka pisaliśmy w 44/2009 numerze Pałuk i Ziemi Mogileńskiej w artykule Wacław Foterek - marynarz ORP "Orzeł". Natomiast o pierwszym wydaniu i promocji książki Chorąży Wacław Foterek 1899-940 - motorzysta ORP "Orzeł" pisaliśmy w 37/2020 numerze Pałuk i Ziemi Mogileńskiej w artykule Chorąży Wacław Foterek - motorzysta ORP "Orzeł".

Paweł Lachowicz