Andrzej Leśniewski w Słowikowie opowiedział o życiu i dokonaniach opata Michała Kościeszy-Kosmowskiego w jego 300. rocznicę urodzin

Z okazji 300. rocznicy urodzin biskupa ks. Michała Kościeszy-Kosmowskiego – opata zakonu Kanoników Regularnych Laterańskich, na terenie gminy Orchowo rozpoczął się cykl wykładów dr Andrzeja Leśniewskiego z Trzemeszna.

Fundacja Kierunek Kultura z siedzibą w Trzemesznie podjęła działania mające na celu upamiętnienie ks. bp. Michała Kościeszy Kosmowskiego. 11 października ubiegłego roku przypadła 220. rocznica śmierci opata, 29 września tego roku przypada 300. rocznica jego urodzin, natomiast w maju 2026 roku przypada jubileusz 250. rocznicy utworzenia szkoły średniej w Trzemesznie.

Podczas pierwszego spotkania, które odbyło się 3 października 2023 roku w Trzemesznie zawiązał się społeczny Komitet Organizacyjny Obchodów 300. rocznicy urodzin ks. bp. Michała Kościeszy Kosmowskiego. Przypomnijmy, że z inicjatywą upamiętnienia Michała Kosmowskiego wystąpiła Anna Pilichowska ze Słowikowa, która podkreślała, że postać opata Kosmowskiego jest jej bardzo i bliska, a to ze względu na fakt, że urodziła się nieopodal miejsca jego narodzin. Jej pomysł poparł m. in. proboszcz trzemeszeńskiej parafii ks. Piotr Kotowski. W organizację obchodów włączyło się także Słowikowo. 

Ciekawostki z życia opata Kosmowskiego podczas wykładu przedstawił dr Andrzej Leśniewski fot. Paweł Lachowicz

Dla upamiętnienia wielkiej postaci opata Michała Kościeszy-Kosmowskiego na terenie gminy Orchowo rozpoczął się cykl wykładów dr Andrzeja Leśniewskiego z Trzemeszna, zorganizowanych w 300. rocznicę jego urodzin.

W okolicznościowym wykładzie uczestniczyli uczniowie słowikowskiej podstawówki fot. Paweł Lachowicz

Pierwszy z wykładów Ksiądz Biskup Michał Kosmowski - opat zakonu CRL miał miejsce w poniedziałek, 29 września w świetlicy wiejskiej w Słowikowie. Głównymi adresatami wykładu byli uczniowie klas VI-VIII miejscowego Zespołu Szkolno-Przedszkolnego. Oprócz społeczności szkolnej w spotkaniu uczestniczyli także proboszcz parafii w Kamieńcu ks. Ryszard Borowicz, przedstawiciele społecznego komitetu obchodów jubileuszowych, urodzona w Słowikowie Anna Pilichowska oraz prelegent dr Andrzej Leśniewski z Fundacji Kierunek Kultura w Trzemesznie.

Zebranych przywitała dyrektorka Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Słowikowie Renata Szumera. - To dla mnie ogromny zaszczyt otwierać cykl wykładów dr Andrzeja Leśniewskiego z okazji trzechsetnej rocznicy urodzin biskupa, opata Michała Kościeszy Kosmowskiego - człowieka, który urodził się tutaj w Słowikowie, a dzięki swojej pracy i pasji zapisał się na stałe w historii. 29 września 1725 roku nasza mała ojczyzna, czyli Słowikowo wydała na świat kogoś, kto potrafił łączyć wiedzę, wiarę i odpowiedzialność za wspólne dobro. Jestem pewna, że pamięć o opacie Kosmowskim będzie dla nas inspiracją w naszym życiu i budować przyszłość, z której będą dumne następne pokolenia - mówiła Renata Szumera.

Specjalnie na jubileuszowe obchody uczniowie przygotowali plakaty o życiu opata Michała Kościeszy-Kosmowskiego oraz krótki filmik przygotowany przez uczniów kl. III. Filmik nagrany był podczas wyjazdu dzieci do Trzemeszna, podczas którego zwiedzali miejsca związane z opatem. Główną rolę w filmie zagrał Feliks Woźniak, który opowiadał o zwiedzanych miejscach.

- Jestem miło zaskoczony tymi pracami i nagranym filmikiem. Patrząc na wasze prace i po obejrzeniu filmiku nie wiem, czy ja mam jeszcze tutaj coś do powiedzenia. Wy wiecie już wszystko o naszym bohaterze. Postaram się jednak opowiedzieć wam o nim jeszcze kilka ciekawych rzeczy i mam nadzieję, że zainteresuje was jego życie - powiedział Andrzej Leśniewski.

Andrzej Leśniewski wykład o życiu i dokonaniach opata Michała Kościeszy-Kosmowskiego wzbogacił prezentacją multimedialną fot. Paweł Lachowicz

Wykład o wielkim budowniczym podzielony był na dwie części. W pierwszej przedstawiony został krótki biogram z perspektywy historycznej, a druga część przedstawiała perspektywę kulturową. Wszystko to było opatrzone prezentacją multimedialną. Andrzej Leśniewski mówił, że w XIX wieku w Zakonie Kanoników Regularnych Świętego Augustyna Kongregacji Laterańskiej Najświętszego Zbawiciela w Trzemesznie opatem był dr Michał Mateusz Kosmowski, drugi syn szlachcica herbu Kościesza. Ojciec Adam pochodził z drobnej szlachty i był dzierżawcą Słowikowa (gm. Orchowo). Matka Kunegunda pochodziła z rodu Zawadzkich.

Wielki budowniczy Trzemeszna urodził się im 29 września 1725 roku w Słowikowie. - Według zwyczaju drugi potomek nie obejmował schedy po rodzicu. Szansą dla męskiej linii potomka drobnej szlachty była kariera kościelna. Michała wysłano do toruńskich jezuitów, skąd po ukończeniu nauk powrócił w strony rodzinne i wstąpił do zakonu kanoników regularnych. Studiował w szkole zakonnej filozofię i teologię. Przeszedłszy cykl studiów seminaryjnych w 1752 roku otrzymał święcenia kapłańskie. Po seminarium został sekretarzem opata Franciszka Ponińskiego. Po jego śmierci, w 1761 roku wybrany został administratorem dóbr klasztornych. Zaś decyzją kapituły generalnej zakonu kanoników regularnych 25 sierpnia 1762 roku wybrano go opatem zgromadzenia - mówił Andrzej Leśniewski.

Opat Kosmowski - jak dodał - rozbudował Trzemeszno, wielowiekową własność klasztoru. W 1765 roku założył folusz miejski. Erygował dwa nowe przedmieścia: Nowe Miasto wybudowane dla sukienników w latach 1765-1767, i w latach 1787-1788 św. Michała, gdzie lokowano rzemieślników. Przedmieścia położone były przeciwstawnie. Pierwsze w północnym kierunku na Mogilno-Toruń, drugie w kierunku południowym, na Gniezno-Poznań. Ustanowione w nich prawa miejskie były odrębne od praw Starego Miasta. W 1793 roku Kosmowski uruchomił browar klasztorny. Umocnił brzeg jeziora, założył osady: Huta Trzemeszeńska, Wymysłowo, Pasieka, rozbudowując okoliczne dobra wznosił wiatraki i młyny. W latach 1764-1781 pochłaniały go prace remontowe podupadającego kościoła klasztornego. W miejsce niewielkiej budowli gotyckiej pobudował okazałą świątynię późnobarokową. Na przedmieściu św. Michała wzniósł kościół św. Łazarza, a w roku 1795 wystawił w Szydłowie kościół, szpital dla ubogich i szkołę parafialną.

Opat Kosmowski, jak opowiadał Andrzej Leśniewski, dbał także o edukację współbraci i okolicznych mieszkańców. Słynną ze starodruków bibliotekę klasztorną przeniósł do nowego pomieszczenia powiększając zbiory biblioteczne do 10.000 woluminów. Korzystali z niej współbracia zakonni, alumni i uczniowie późniejszej Akademii Trzemeszeńskiej.

Fundacja ustanowiona przez opata umożliwiła powołanie w 1773 roku szkoły średniej. Majątek fundacji tworzyły, jednorazowy kapitał w kwocie 10.000 złotych, dochody z dóbr klasztornych i dochody opackie w wysokości 1.000 złotych rocznie. Fundację zatwierdził Sejm uchwałą 13 kwietnia 1775 roku, zaś potwierdzenie arcybiskupie otrzymała w 1776 roku. Wybudowano wtedy istniejący do dziś kompleks obejmujący budynek główny i dwa skrzydła boczne, do którego przeniesiono istniejący przy klasztorze alumnat. Przyjmowano synów szlachty, mieszczan i zdolne dzieci chłopskie. Niezamożni, a rokujący pójście do stanu duchownego otrzymywali bezpłatne zakwaterowanie, wyżywienie, ubiór i szkolne przybory. Przygotowano 12 takich miejsc.

Uroczyste otwarcie Kolegium nastąpiło 4 maja 1776 roku. Edukację na poziome elementarnym przeniesiono z podupadających pomieszczeń przyklasztornych do nowego obiektu nieopodal kościoła św. Łazarza. W latach 1787-1791 został uruchomiony tam kompleks obejmujący szpital dla ubogich, sierociniec i przytułek dla starców. Kompleks ten utrzymywano z fundacji klasztoru, głównie ze świadczeń klasztornych z folwarku Święte. - Stwarzając warunki do powszechnej edukacji innym, opat Kosmowski sam także się uczył. Na Wydziale Teologicznym Szkoły Głównej Koronnej w Krakowie, dawniej Akademii Krakowskiej, a obecnie Uniwersytecie Jagiellońskim, 65-letni kanonik zdał egzaminy doktorskie. Jego działalność na polu edukacji docenili, na wniosek Komisji Edukacji Narodowej król Stanisław August Poniatowski nadaniem w 1790 roku Orderu św. Stanisława, i papież Pius VI, który w roku 1791 mianował go biskupem martyropolitańskim i sufraganem gnieźnieńskim. Pełniąc funkcję w 1796 roku w Kaliszu dokonał koronacji cudownego obrazu Świętego Józefa Kaliskiego. Uznanie budowniczemu Trzemeszna wyraził też Fryderyk Wilhelm II. Król Prus w 1794 roku edyktem utrzymał fundację dla szkoły, a dwa lata później udekorował opata pruskim Orderem Wielkiego Orła Czerwonego - mówił Andrzej Leśniewski.

Opat dr Michał Mateusz Kosmowski zmarł 11 października 1804 roku. Pochowany został w podziemiach prezbiterium w wybudowanej przez siebie części kościoła. Staraniem następcy, opata Franciszka Tańskiego na prawym filarze umieszczono tablicę dzieła miejscowego rzeźbiarza Michała Cieleckiego. Obecne epitafium wykonane z czarnego marmuru w stiukowej ramie z owalną płaskorzeźbą zmarłego jest dziełem rekonstruktorów.

Po latach dawny plac kościelny nazwano imieniem Opata Kosmowskiego. Podobnie imię założyciela nadano Liceum Ogólnokształcącemu w Trzemesznie. - Usłyszeliście biogram tej wybitnej postaci, w którą 30 lat temu się wgryzałem i nadałem przydomek Wielki Budowniczy Trzemeszna. On się przyjął i potem został zapamiętany i teraz funkcjonuje. Zasłużony przydomek i zasłużone dzieło, tylko z jednym małym ale. Rzeczywiście największe jego dokonania to bazylika trzemeszeńska (wtedy kościół klasztorny, katedralny). Powiedziałbym przebudowany z upadającego w ruinę kościoła i rozbudowana z rozmachem. Druga wielka rzecz Kolegium Trzemeszeńskie i alumnat. Za to można już postawić pomnik takiej postaci - mówił Andrzej Leśniewski.

Na lekcjach religii uczniowie szkoły w Słowikowie przygotowali  plakaty o opacie Kosmowskim fot. Paweł Lachowicz

Po wykładzie odbyło się zebranie organizacyjne obchodów. Goście wraz z wójtem Grzegorzem Matkowskim oraz przewodniczącą Rady Gminy Janiną Nowak, ks. Ryszardem Borowiczem, przedstawicielami społecznego komitetu obchodów jubileuszu Anną Pilichowską i dr Andrzejem Leśniewskim, dyrektorką szkoły Renatą Szumerą  oraz wicedyrektorką Joanną Miśkiewicz omówili kolejne działania. Głównym tematem było umieszczenie na budynku szkoły tablicy upamiętniającej opata. Uroczystości w Słowikowie zaplanowane są na 29 października.  

Kolejne spotkania na terenie gminy Orchowo pod tym samym tytułem odbędą się:

* 8 października o 10.00 w Środowiskowym Domu Samopomocy w Słowikowie

* 16 października o 10.30 w Domu Pomocy Społecznej w Skubarczewie

* 16 października o 12.30 w Bibliotece Publicznej Gminy Orchowo w Orchowie

Organizatorami spotkań są wójt gminy Grzegorz Matkowski oraz Zespół Szkolno-Przedszkolny w Słowikowie.

Paweł Lachowicz