Runął ostatni koźlak

Wola Kożuszkowa
     Runął ostatni koźlak
     Obok domu Józefa i Anny Knyrków stał drewniany wiatrak z 1891 r. W 1958 r. wichura urwała mu skrzydła. 51 lat później, 30 lipca nad gminą Jeziora Wielkie przeszła silna nawałnica. Konstrukcja wiatraka została naruszona i 31 lipca zawalił się.

     Budowniczymi i pierwszymi właścicielami wiatraka byli bracia Janowscy. W latach 20. przejął go Kazimierz Połczyński. - Po kilku latach wpadł on w wielkie długi i wiatrak został wystawiony na sprzedaż przez komornika. Wówczas z przetargu kupił go mój dziadek Antoni Knyrek. Było to w roku 1928 i od tej pory był on w naszej rodzinie - opowiada Józef Knyrek. W 1937 r. Antoni Knyrek przekazał wiatrak synowi Janowi. Po śmierci Jana wiatrak przejął jego brat Kazimierz. W 1990 r. gdy Kazimierz przeszedł na emeryturę, przekazał go obecnemu właścicielowi Józefowi Knyrkowi, który pracował na wspólnym gospodarstwie z Kazimierzem od roku 1964.
     70-letni Józef Knyrek mieszka w Woli Kożuszkowej od urodzenia. Obecnie gospodarzy z żoną Anną i synem Bogumiłem. - Był to ostatni „koźlak” na terenie gminy Jeziora Wielkie. Kiedyś było ich więcej. Jeden typu holender stał w Berlinku, drugi stał w Jeziorach. Jeszcze jeden mieścił się w Jeziorkach, natomiast w Wójcinie stały dwa wiatraki. Niestety, wtedy były ciężkie czasy na zabytki i wszystko było rozbierane i niszczone. Nasza rodzina nigdy nie dostała żadnych pieniędzy na remont wiatraka - opowiada Józef Knyrek. W październiku 1958 r., jak mówi nam właściciel wiatraka, wiatr utrącił śmigła. Wówczas zaprzysiężony rzeczoznawca z zakresu budownictwa  Henryk Bucholz z Mogilna wykonywał inwentaryzację obiektu i wykonywał plany sytuacyjne.

     Od tego momentu Józef Knyrek przerobił wiatrak na młyn elektryczny. - Jak ktoś miał młyn na prąd, to nie mógł mieć śmigieł, ponieważ to był taki chwyt, aby urzędnicy mogli w prosty sposób rozliczyć z podatku. Gdyby wiatrak miał śmigła na wiatr, to oni nie byliby w stanie sprawdzić, ile zboża przemielono, a tak sprawdzili sobie po zużyciu prądu. Wejrzał na licznik, kazał zmielić jakieś 300 kilo, wziął i spisał zużycie prądu. W ten sposób nas kontrolowano - opowiada Józef Knyrek. Najgorsze czasy zdaniem właściciela wiatraka były za rządów Władysława Gomułki. - To był najgorszy stalinowski okres. Wtedy najwięcej zabytków poniszczono. Najlepsze czasy były za Edwarda Gierka. Inaczej rozliczali rolników i więcej pieniędzy zostawało w gospodarstwie - opowiada Józef Knyrek.
     Do wojny w młynie mielono zboże na mąkę razówkę, kaszę i na paszę dla zwierząt, a po wojnie - jak mówi Józef Knyrek - mielono zboże tylko na paszę dla zwierząt. Do 1964 r. ziarno mieliło się na kamieniu, a od 1964 r. do wiatraka wstawiony został bijakowy młynek elektryczny i pracował już tylko jako śrutownik elektryczny. Również w tym roku został przerobiony dach wiatraka, który wówczas obniżono. Wiatrak - młyn czynnie pracował do 1990 r. Później gospodarz uruchamiał go tylko dorywczo, ponieważ przestał pracować ze względu na zdrowie i od tego czasu mielił ziarno tylko dla swoich potrzeb. 

     W czwartek 23 lipca przez gminę Jeziora Wielkie, a tym samym nad gospodarstwem Józefa Knyrka w Woli Kożuszkowej, przeszła burza i wiał silny wiatr, który najprawdopodobniej naruszył konstrukcję wiatraka. Następnego dnia, w piątek około 1530, gospodarze usłyszeli wielki huk. - Pękła jedna belka, poleciała po ścianie i uderzyła w dwie poprzeczne belki. Wówczas ciężar wału podbił te dwie belki tak, że dach poleciał do góry. Aż mącznica wyskoczyła z górnego mocowania i w tym momencie wszystko się rozleciało - opowiada Józef Knyrek. - Jakby tam ktoś stał, nie zdążyłby uciec. Trwało to dosłownie około 3 sekundy i było przy tym oczywiście dużo kurzu. Widziałem wszystko na własne oczy, bo akurat byłem w obejściu. To był taki huk, że sąsiedzi myśleli, że garaż im się rozlatuje i szybko z niego uciekli - dodaje pan Józef.  

     Najważniejszym elementem w wiatraku, jak powiedział jego właściciel, jest właśnie mącznica zbudowana z drewna sosnowego. Na nadprożu wiatraka widniała data D. 18 cz. 1891 R. i napis M. K. Janowscy z sentencją: Ave Maria Gratia Plena. Ponieważ wiatrak Józefa Knyrka wpisany był na listę zabytków województwa kujawsko-pomorskiego, spytaliśmy gospodarza, czy było jakieś zainteresowanie jego zabytkiem. - Dopóki w Woli Kożuszkowej była szkoła, to nauczyciele z dziećmi przychodzili, żeby im wiatrak pokazać, ale jak szkołę zlikwidowali, to już nikogo widać nie było - usłyszeliśmy od Józefa Knyrka.
     Wiatrak, jak powiedzieli nam mieszkańcy gminy Jeziora Wielkie, był kompasem dla ludzi przejeżdżających przez gminę. - Jak ktoś się pytał o jakieś miejsce, to często mówiono, że od wiatraka w tę czy w tamtą stronę. Szkoda tego wiatraka  - mówią mieszkańcy Woli Kożuszkowej. Obecnie w miejscu wiatraka można zobaczyć tylko jego elementy. Natomiast gospodarz w szopach ma jeszcze wiele innych części wiatraka, w tym np. paprzycę. Fragment żarna kamiennego, które kiedyś używane było do mielenia zboża, zdobi skalniak znajdujący się w ogródku gospodarza. Do tej pory wiatrak był jedynym tego typu reliktem przeszłości na terenie gminy Jeziora Wielkie. Obecnie wójt Marek Maruszak jest w trakcie przygotowywania pisma do wojewody o wykreślenie wiatraka z ewidencji zabytków województwa.

Paweł Lachowicz
Pałuki i Ziemia Mogileńska nr 912 (31/2009)

Podobne teksty:

Wiatraki wschodnich Pałuk

Resztki wiatraka Szybatki wróciły do Żnina

Klucz do wiatraka